अलेक्झांडर द ग्रेट

अलेक्झांडर द ग्रेट किंवा अलेक्झांडर तिसरा (इसवीपूर्व ३५६ – इसवीपूर्व ३२३) हा मॅसेडोनियाचा राजा होता. तो वयाच्या विसाव्या वर्षी राजा झाला आणि पुढील तेरा वर्षांत त्याने ग्रीसपासून इजिप्त व भारताच्या सीमेपर्यंतचा विस्तृत प्रदेश जिंकला. अ‍ॅरिस्टॉटलकडून त्याने शिक्षण घेतले आणि पुढील शतकांतील हेलेनिस्टिक जगाचा पाया घातला. त्याच्या स्वाऱ्यांमुळे ग्रीक संस्कृती, भाषा व विचार पश्चिम आशियात पोहोचले. मात्र या विजयांबरोबरच मोठ्या प्रमाणात हिंसाचार व विनाशही झाला. वयाच्या बत्तिसाव्या वर्षी बॅबिलोनमध्ये अकाली निधन झाल्याने त्याचे साम्राज्य टिकू शकले नाही.

माहिती

अलेक्झांडरचा जन्म इसवीपूर्व ३५६ मध्ये मॅसेडोनियाच्या पेल्ला या राजधानीत झाला. त्याचे वडील राजा फिलिप दुसरा आणि आई ऑलिंपियास होती. फिलिपने मॅसेडोनियन सैन्य मजबूत करून ग्रीसमधील नगरराज्यांवर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. अलेक्झांडरला लहानपणापासून घोडेस्वारी व शिकारीची आवड होती आणि बुसेफॅलस नावाचा घोडा त्याच्याशी जोडला गेला. राजा झाल्यावर त्याने वडिलांनी सुरू केलेली पर्शियाविरुद्धची तयारी पुढे नेली. त्याच्या मोहिमांचा आधार त्याच्या काळातील सर्वात शिस्तबद्ध समजल्या जाणाऱ्या मॅसेडोनियन सैन्यावर होता.

वर्ष (इसवीपूर्व)	घटना
३५६	पेल्ला येथे जन्म
३४३	अ‍ॅरिस्टॉटलकडून शिक्षण सुरू
३३६	फिलिपची हत्या; राज्याभिषेक
३३४	पर्शियावरील स्वारीची सुरुवात
३३१	गॉगमेला येथील लढाई
३२६	भारतातील हायडास्पेस नदीपर्यंत मोहीम
३२३	बॅबिलोनमध्ये निधन

प्रारंभिक जीवन व शिक्षण

अलेक्झांडरला तेरा ते सोळा वर्षे वयोगटात तत्त्वज्ञ अ‍ॅरिस्टॉटलने शिकवले. तर्कशास्त्र, राजकारण, नीतिशास्त्र, वनस्पतीशास्त्र, प्राणीशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्रातील गोष्टी त्याने शिकल्या. होमरच्या महाकाव्यांची आवड त्याला लहानपणापासून होती आणि ती त्याने मोहिमांमध्येही सांभाळली. इसवीपूर्व ३४० मध्ये वडील युद्धात असताना त्याला मॅसेडोनियाचा कारभार सांभाळण्याची जबाबदारी मिळाली आणि त्याने ती यशस्वीपणे पार पाडली.

इसवीपूर्व ३३६ मध्ये फिलिपची हत्या झाली आणि अलेक्झांडर राजा झाला. त्याने आधी घरच्या विरोधकांचा बंदोबस्त केला, ग्रीसमधील बंडखोर नगरराज्यांना शरण आणले आणि मग पर्शियाकडे लक्ष वळवले. आपणच फिलिपचे खरे वारसदार असल्याचे पटवून देण्याचा प्रयत्न त्याने सैन्यापुढे आणि ग्रीक नगरराज्यांपुढे केला.

सैन्य व युद्धपद्धती

अलेक्झांडरचे सैन्य फॅलान्क्स या घनदाट भालाधारी रचनेवर आधारित होते, ज्याला जड अश्वसेना व हलकी पायदळाची जोड होती. तो स्वतः लढाईत पुढे उभा राहून सैन्याचे नेतृत्व करत असे, ज्यामुळे सैनिकांमध्ये त्याच्याबद्दल निष्ठा वाढली.

मोहिमांच्या काळात त्याने जिंकलेल्या प्रदेशांत प्रशासनासाठी स्थानिक लोकांचा वापर केला आणि अनेक ठिकाणी नवीन नगरे वसवली. सैन्याबरोबर अभियंते, भूमापक आणि लेखक होते, त्यामुळे जिंकलेल्या प्रदेशांची माहिती नोंदवली गेली. पण याच सैन्याने अनेक नगरे लुटली व जाळली आणि विरोध करणाऱ्या लोकसंख्येवर कठोर कारवाई केली.

दीर्घ मोहिमांसाठी पुरवठा व्यवस्था सांभाळणे हे त्याच्या यशाचे महत्त्वाचे कारण होते. सैन्य पायी चालत असे आणि किनाऱ्यालगतच्या मार्गाने नौदलाची मदत घेतली जात असे. विजयानंतर लुटीतील वाटा वाटून सैनिकांची निष्ठा टिकवली जात असे.

पर्शियावर स्वारी

इसवीपूर्व ३३४ मध्ये अलेक्झांडरने आशिया मायनरमध्ये प्रवेश केला. ग्रॅनिकस नदीकाठच्या लढाईत त्याने पर्शियन सैन्याचा पराभव केला आणि किनारपट्टीवरील अनेक नगरे आपल्या ताब्यात घेतली. इसवीपूर्व ३३३ मध्ये इस्सस येथे पर्शियाचा राजा दरायुस तिसरा पराभूत झाला आणि त्याचे कुटुंब अलेक्झांडरच्या ताब्यात आले.

इसवीपूर्व ३३१ मध्ये गॉगमेला येथील निर्णायक लढाईत पर्शियन साम्राज्याचा पाडाव झाला. त्यानंतर अलेक्झांडरने बॅबिलोन, सुसा आणि पर्सेपोलिस काबीज केले. पर्सेपोलिसचा राजवाडा जाळण्यात आल्याची नोंद प्राचीन स्रोतांमध्ये आहे. दरायुस पुढे आपल्याच सरदारांकडून मारला गेला.

सुसा व पर्सेपोलिसमधून मोठ्या प्रमाणात सोने व संपत्ती जमा झाली, ज्यामुळे मोहिमेचा खर्च भागला. या संपत्तीचा वापर नवीन नगरे उभारण्यासाठी व सैन्याला वेतन देण्यासाठी झाला. पण या लुटीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर विपरीत परिणाम झाला आणि अनेक ठिकाणी प्रतिकार उभा राहिला.

इजिप्त व नवीन नगरांची स्थापना

इसवीपूर्व ३३२ मध्ये अलेक्झांडरने इजिप्त जिंकले आणि तेथे त्याची फारो म्हणून घोषणा झाली. त्याने नाईल नदीच्या मुखावर अलेक्झांड्रिया नगराची स्थापना केली, जे पुढील काही शतकांत भूमध्यसागरीय जगातील ज्ञान व व्यापाराचे केंद्र बनले. तेथील ग्रंथालय पुढे प्राचीन जगातील सर्वात मोठ्या ज्ञानसंग्रहांपैकी एक मानले गेले.

स्वाऱ्यांदरम्यान त्याने अनेक ठिकाणी आपल्या नावाने नगरे वसवली. या नगरांमध्ये ग्रीक व स्थानिक लोक एकत्र राहिले, ज्यामुळे हेलेनिस्टिक संस्कृतीचा प्रसार झाला. अलेक्झांडरने पर्शियन पद्धतींचा स्वीकार करून स्थानिक उच्चभ्रूंना प्रशासनात सामावून घेण्याचा प्रयत्न केला; यामुळे त्याच्या मॅसेडोनियन सरदारांमध्ये असंतोष निर्माण झाला.

भारतापर्यंतची मोहीम

इसवीपूर्व ३२७ मध्ये अलेक्झांडरने सध्याच्या अफगाणिस्तानमार्गे भारतीय उपखंडात प्रवेश केला आणि सिंधू नदी ओलांडली. झेलम नदीजवळ पोरस या राजाशी त्याचे युद्ध झाले, ज्यामध्ये मॅसेडोनियन सैन्याचा विजय झाला. पोरसला पुन्हा आपल्या राज्याचा कारभार देण्यात आल्याची नोंद आहे.

भारतीय उपखंडातील मोहिमेचा कालावधी तुलनेने कमी होता, पण ती त्याच्या स्वाऱ्यांतील सर्वात दूरची टोक होती. या भागातील राज्ये, नद्या व हवामान यांची माहिती ग्रीक लेखकांनी नोंदवली. या नोंदींमधून पुढील शतकांत युरोपला भारताची काही माहिती मिळाली.

पूर्वेकडे जाताना सैन्याने बियास नदीजवळ पुढे जाण्यास नकार दिला, कारण दीर्घ मोहिमेने ते थकले होते. त्यामुळे अलेक्झांडरला परतीचा प्रवास सुरू करावा लागला. परतीच्या मार्गात वाळवंटातून जाताना सैन्याचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले. या मोहिमांमध्ये अनेक नगरांचा विनाश झाला आणि मोठ्या संख्येने लोक मारले गेले किंवा दास बनले.

अकाली मृत्यू

परतीनंतर अलेक्झांडर बॅबिलोनमध्ये राहिला आणि तेथेच इसवीपूर्व १३ जून ३२३ रोजी वयाच्या बत्तिसाव्या वर्षी त्याचे निधन झाले. तापामुळे मृत्यू झाल्याचे बहुतेक स्रोत सांगतात; विषप्रयोगाची चर्चाही इतिहासकारांनी केली आहे, पण ती निश्चित झालेली नाही.

त्याची पत्नी रोक्साना हिने नंतर अलेक्झांडर चौथा या मुलाला जन्म दिला. पण वारसदाराच्या नावाने सत्ता चालवण्याची व्यवस्था टिकली नाही. त्याच्या मृत्यूनंतर सरदारांमध्ये सत्तेसाठी संघर्ष सुरू झाला.

मृत्यूच्या वेळी त्याचे वय फार कमी असल्याने आणि त्याने वारसदाराची स्पष्ट व्यवस्था केली नसल्याने साम्राज्यात तातडीने राजकीय पोकळी निर्माण झाली. त्याची आई, पत्नी व मुलगा या सर्वांचा पुढील काही वर्षांत संघर्षात अंत झाला. त्याच्या मृत्यूचे नेमके कारण आजही इतिहासकारांमध्ये चर्चेचा विषय आहे.

वारसा

अलेक्झांडरच्या मृत्यूनंतर त्याच्या सरदारांनी साम्राज्याची विभागणी केली आणि सेल्युसिड, टॉलेमीक व अँटिगोनिड अशी स्वतंत्र राज्ये उदयास आली. या काळाला हेलेनिस्टिक कालखंड म्हणतात. ग्रीक भाषा व संस्कृतीचा प्रभाव पूर्वेकडे पसरला आणि व्यापार, कला व विज्ञानाची देवाणघेवाण वाढली.

त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाभोवती पौराणिक कथा लहानपणीच विणल्या गेल्या आणि पुढील शतकांत त्याची प्रतिमा विविध संस्कृतींनी आपापल्या पद्धतीने घडवली. आजचे इतिहासकार त्याच्या सैन्यकौशल्याची नोंद घेताना विजयांतील हिंसाचार व स्थानिक लोकांवरील परिणाम यांचाही विचार करतात.

त्याच्या मोहिमांविषयीची माहिती प्रामुख्याने प्लुटार्क, ॲरियन आणि इतर प्राचीन लेखकांच्या लिखाणातून मिळते. हे लेखक त्याच्या मृत्यूनंतर शतकांनंतर लिहीत होते, त्यामुळे त्यांच्या नोंदी काही ठिकाणी अतिशयोक्तीच्या असल्याचे संशोधक सांगतात. म्हणूनच त्याच्या आयुष्यातील अनेक तपशील आजही वादग्रस्त राहिले आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६