पर्शियन साम्राज्य

पर्शियन साम्राज्य हे सध्याच्या इराणमधील प्रदेशातून उदयास आलेले प्राचीन साम्राज्य होते. इ.स.पू. सहाव्या शतकात सायरस याने मीडिया राज्याचा पराभव करून अखमेनिड वंशाची सत्ता प्रस्थापित केली. त्यानंतर काही दशकांतच हे साम्राज्य अनातोलिया, मेसोपोटेमिया, इजिप्त आणि मध्य आशियापर्यंत पसरले. दारायस पहिला याने प्रशासनाची संघटित रचना उभारली आणि साम्राज्याला स्थैर्य दिले. पर्शियन साम्राज्याचे ग्रीसच्या नगरराज्यांशी अनेक वेळा युद्ध झाले. इ.स.पू. ३३० च्या सुमारास अलेक्झांडरने हे साम्राज्य जिंकले. पुढे इ.स. २२४ मध्ये ससानिड वंशाने पर्शियन सत्ता पुन्हा प्रस्थापित केली. पर्शियन प्रशासनाचे आणि मार्गव्यवस्थेचे तत्त्वे पुढील अनेक साम्राज्यांसाठी आदर्श ठरली.

माहिती

अखमेनिड साम्राज्याची स्थापना इ.स.पू. ५५० च्या सुमारास झाली, जेव्हा सायरसने मीडियाच्या राजा अस्ट्यागेसचा पराभव केला. त्यानंतर त्याने लिडिया आणि बॅबिलोन जिंकले. बॅबिलोनच्या विजयानंतर त्याने तेथील लोकांना आपल्या देवतांची पूजा करण्याची परवानगी दिली आणि बंदिवानांना सोडले, असे नोंदी सांगतात.

सायरसच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा कंबायसेसने इजिप्त जिंकले. त्यानंतर झालेल्या अंतर्गत संघर्षात दारायस पहिला सत्तेवर आला. त्याने बंडे मोडून काढली आणि साम्राज्याची पुनर्रचना केली. त्याच्या काळात साम्राज्याची सीमा सिंधू नदीपासून युरोपातील थ्रेसपर्यंत पसरली होती.

सायरस आणि दारायस

सायरसला पर्शियन साम्राज्याचा संस्थापक मानले जाते. त्याने केवळ लष्करी विजयांवर भर दिला नाही, तर जिंकलेल्या प्रदेशांतील स्थानिक परंपरा आणि धार्मिक व्यवस्था कायम ठेवल्या. या धोरणामुळे नवीन प्रदेशांतील विरोध कमी झाला. बॅबिलोनमधील त्याच्या धोरणाचा उल्लेख पुढील काळात सहिष्णुतेचे उदाहरण म्हणून केला जातो.

दारायस पहिला याने प्रशासनाला संघटित स्वरूप दिले. त्याने साम्राज्याची विभागणी सात्रपी नावाच्या प्रांतांमध्ये केली आणि प्रत्येक सात्रपीचा कारभार सात्रप नावाचा अधिकारी पाहत असे. कराचे प्रमाण निश्चित केले गेले आणि नाण्यांची प्रणाली विकसित झाली. त्याच्या काळात पर्सेपोलिस येथे भव्य राजवाड्याचे बांधकाम सुरू झाले. बेहिस्तून येथील शिलालेखात त्याने आपल्या विजयांची नोंद कोरवली आहे.

प्रशासन आणि सात्रपी

सात्रपांना स्थानिक सैन्य ठेवण्याचा अधिकार होता, परंतु ते राज्याच्या अधीन होते.

सात्रपी व्यवस्था ही पर्शियन साम्राज्याची सर्वात महत्त्वाची प्रशासकीय रचना होती. प्रत्येक सात्रप जमीन, करवसुली आणि स्थानिक सैन्य यांसाठी जबाबदार असे. त्याच्यावर राजधानीतील अधिकाऱ्यांची देखरेख असे आणि स्वतंत्र निरीक्षक सात्रपांच्या कारभाराची तपासणी करत असत.

या व्यवस्थेमुळे विस्तीर्ण साम्राज्याचा कारभार केंद्रीकृत न होता स्थानिक पातळीवर चालत असे. स्थानिक भाषा, कायदे आणि प्रथांचा सन्मान केला जात असे. अनेक भागांत स्थानिक अधिकारी कायम ठेवले गेले, परंतु त्यांना कर द्यावा लागत असे आणि लष्करी मदत पुरवावी लागत असे.

बाब	तपशील
संस्थापक	सायरस (इ.स.पू. ५५० च्या सुमारास)
प्रमुख शासक	सायरस, दारायस पहिला, झेर्क्सेस
राजधानी	पर्सेपोलिस, सुसा, एक्बाटाना
प्रशासकीय विभाग	सात्रपी
प्रमुख मार्ग	रॉयल रोड
अंत	इ.स.पू. ३३०, अलेक्झांडरचे आक्रमण

रॉयल रोड आणि व्यापार

दारायसने सार्दिसपासून सुसापर्यंत जाणारा रॉयल रोड नावाचा मुख्य मार्ग बांधला, असे नोंदी सांगतात. या मार्गाची लांबी सुमारे २,५०० किलोमीटर होती आणि त्यावर नियमित विश्रांतीस्थळे होती. संदेशवाहक या मार्गावरून राजधानीपर्यंत माहिती पोहोचवत असत.

साम्राज्याच्या मार्गांमुळे व्यापाराला चालना मिळाली. पर्शियन प्रदेशातून जाणाऱ्या व्यापारमार्गांनी भारत, मध्य आशिया आणि भूमध्य भाग जोडले. मसाले, रेशीम, धातू आणि दगड यांची देवघेव होत असे. एकच नाणीपद्धत असल्याने व्यापारातील व्यवहार सोपे झाले. कराची एकसमान पद्धत आणि सुरक्षित मार्ग यांमुळे व्यापाऱ्यांना दूरच्या प्रवासाचा फायदा झाला.

ग्रीसशी संघर्ष

इ.स.पू. पाचव्या शतकात पर्शियन साम्राज्याने ग्रीसच्या नगरराज्यांवर आक्रमण केले. इ.स.पू. ४९० मध्ये मॅरेथॉनच्या लढाईत पर्शियन सैन्याचा पराभव झाला. दहा वर्षांनंतर झेर्क्सेसने मोठ्या सैन्यानिशी पुन्हा आक्रमण केले. थर्मोपायली येथे ग्रीक आघाडीला सुरुवातीला अडवले गेले, परंतु इ.स.पू. ४८० मध्ये सलामिसच्या सागरी लढाईत पर्शियन नौदलाचा पराभव झाला.

या युद्धांमुळे पर्शियन साम्राज्याची पश्चिमेकडील विस्ताराची महत्त्वाकांक्षा थांबली. ग्रीक बाजूनेही मोठी हानी झाली. या संघर्षाच्या नोंदी मुख्यतः ग्रीक लेखकांनी केल्या असल्याने त्यात पर्शियन बाजूचे चित्रण एकांगी असू शकते, असे इतिहासकार सुचवतात.

पतन आणि पुढील पर्शियन सत्ता

इ.स.पू. ३३४ मध्ये अलेक्झांडरने पर्शियन साम्राज्यावर आक्रमण सुरू केले. त्याने तीन प्रमुख लढायांत पर्शियन सैन्याचा पराभव केला. इ.स.पू. ३३० मध्ये पर्सेपोलिस जिंकले गेले आणि अखमेनिड सत्ता संपुष्टात आली.

अलेक्झांडरच्या मृत्यूनंतर पर्शियन प्रदेश सेल्युसिड आणि इतर हेलेनिस्टिक राज्यांच्या अधीन झाले. इ.स. २२४ मध्ये अर्देशिरने ससानिड वंशाची स्थापना केली आणि पर्शियन सत्ता पुन्हा उभी राहिली. ससानिड साम्राज्य इ.स. ६५१ मध्ये अरब आक्रमणानंतर संपुष्टात आले. या काळात पर्शियन भाषा, कला आणि प्रशासनाची परंपरा टिकून राहिली.

धर्म, संस्कृती आणि प्रशासनाची परंपरा

अखमेनिड काळात पर्शियन लोक अनेक देवतांची उपासना करत असत. जरथुष्ट्र धर्माचा प्रभावही वाढत गेला आणि पुढील शतकांत तो राज्याशी जवळून जोडला गेला. या धर्मात सत्य आणि असत्य यांतील संघर्षावर भर देण्यात आला.

राज्याने जिंकलेल्या प्रदेशांतील देवस्थाने आणि परंपरा सामान्यतः कायम ठेवल्या. यामुळे इस्लामपूर्व काळातील पश्चिम आशियात विविध धार्मिक समुदाय एकाच राज्यात राहू शकले. स्थानिक भाषांमधील अभिलेखही जारी केले जात असत.

पर्सेपोलिस येथील राजवाड्यातील भिंतींवर विविध प्रदेशांतील लोकांची चित्रे कोरलेली आहेत. या चित्रांतून साम्राज्याची विस्तीर्णता आणि विविधता दाखवण्यात आली आहे. कलेत आणि स्थापत्यात मेसोपोटेमिया, इजिप्त आणि ग्रीक घटकांचा संगम दिसतो.

पर्शियन राज्यकर्त्यांनी रस्ते आणि कोठारे यांसारख्या पायाभूत सुविधांवर भर दिला. या सुविधांमुळे दुर्गम प्रदेशांतही राज्याची उपस्थिती जाणवत असे. प्रशासकीय नोंदी ठेवण्यासाठी अधिकाऱ्यांची स्वतंत्र यंत्रणा होती.

सात्रपी व्यवस्थेचे स्वरूप काळानुसार बदलत गेले. ससानिड काळात प्रांतांची संख्या आणि अधिकारांची विभागणी पुन्हा आखली गेली. करवसुली आणि लष्करी जमवाजमवीसाठी स्वतंत्र यंत्रणा उभारली गेली.

या प्रशासकीय परंपरेचा उपयोग पुढील इस्लामी राज्यांनी केला. अनेक अधिकारपदांची नावे आणि करव्यवस्थेची रचना पर्शियन काळातील पद्धतींशी जुळतात.

वारसा

पर्शियन साम्राज्याचा प्रभाव प्रशासन, मार्गव्यवस्था आणि धार्मिक सहिष्णुता या क्षेत्रांत दिसतो. सात्रपी पद्धतीसारखी प्रांतीय प्रशासनाची रचना पुढील साम्राज्यांनी स्वीकारली. राजकीय संदेशवाहनाची व्यवस्था आणि नियमित करसंकलन ही पर्शियन योगदाने मानली जातात.

पर्शियन कला आणि स्थापत्यशास्त्रातील घटक इस्लामी कलेत दिसतात. पर्शियन भाषा आणि साहित्याचा प्रभाव मध्य आशिया आणि भारतीय उपखंडातही आढळतो. अखमेनिड काळातील प्रशासकीय पद्धतींचा अभ्यास साम्राज्यशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात केला जातो. पर्सेपोलिस येथील अवशेष युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समाविष्ट आहेत.

पर्शियन काळातील शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय विचार आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध होतात. बेहिस्तूनचा शिलालेख तीन भाषांत कोरलेला आहे आणि प्राचीन भाषांच्या अभ्यासासाठी तो महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६