Factpediaयश पाल
यश पाल हे भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ आणि विज्ञान प्रसारक होते. ते अहमदाबाद येथील अंतराळ उपयोजन केंद्राचे (Space Applications Centre) पहिले संचालक होते. विज्ञानाच्या लोकप्रियीकरणासाठी दूरदर्शनवर सुरू झालेल्या टर्निंग पॉइंट या कार्यक्रमामुळे ते भारतात घरोघरी ओळखले जाऊ लागले.
माहिती
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| पूर्ण नाव | यश पाल |
| जन्म | २६ नोव्हेंबर १९२६, झांग (आताचा पाकिस्तान) |
| निधन | २४ जुलै २०१७, नोएडा |
| कार्यक्षेत्र | कॉस्मिक किरण, उच्च-उर्जा भौतिकशास्त्र, अंतराळ उपयोजन |
| शिक्षण | पंजाब विद्यापीठ (१९४९), मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (पीएच.डी. १९५८) |
| प्रमुख कामगिरी | अंतराळ उपयोजन केंद्राचे पहिले संचालक; दूरसंवेदन तंत्रज्ञानाची भारतात उभारणी |
| पुरस्कार | पद्मभूषण (१९७६), पद्मविभूषण (२०१३), मार्कोनी आंतरराष्ट्रीय फेलोशिप (१९८०) |
| संस्था | टाटा मूलभूत संशोधन संस्था, इस्रो (ISRO), विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग, विद्यापीठ अनुदान आयोग |
| राष्ट्रीयत्व | भारतीय |
वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १९८६ ते १९९१ या काळात ते विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे अध्यक्ष होते.
बालपण आणि शिक्षण
यश पाल यांचा जन्म २६ नोव्हेंबर १९२६ रोजी पंजाबमधील झांग या गावी झाला, जे आता पाकिस्तानात आहे. फाळणीनंतर त्यांचे कुटुंब भारतात आले. १९४९ मध्ये त्यांनी पंजाब विद्यापीठातून भौतिकशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी घेतली.
पुढे ते अमेरिकेला गेले आणि १९५८ मध्ये मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमधून पीएच.डी. पदवी मिळवली. भारतात परतल्यावर ते टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेत प्राध्यापक झाले.
संशोधन क्षेत्र
त्यांचे संशोधन कॉस्मिक किरण आणि उच्च-उर्जा कण भौतिकशास्त्र या क्षेत्रांत झाले. वातावरणात आणि जमिनीखाली कॉस्मिक किरणांचे प्रमाण कसे बदलते याचा अभ्यास त्यांनी केला. कणांच्या परस्परक्रियेविषयीच्या संशोधनात त्यांनी महत्त्वाचे योगदान दिले.
प्रमुख कामगिरी
१९७३ मध्ये ते अहमदाबादच्या अंतराळ उपयोजन केंद्राचे पहिले संचालक झाले आणि १९८१ पर्यंत त्या पदावर राहिले. उपग्रहांवरून मिळणाऱ्या माहितीचा उपयोग शेती, जंगले आणि नैसर्गिक स्रोत यांच्या व्यवस्थापनासाठी कसा करता येईल, यावर त्यांनी भर दिला.
त्यांनी तरुण शास्त्रज्ञांचे पथक उभे करून भारतातच दूरसंवेदन तंत्रज्ञान विकसित केले. १९८४ ते १९८६ या काळात ते विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाचे सचिव होते आणि १९८६ ते १९९१ या काळात विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे अध्यक्ष होते. २००७ ते २०१२ या काळात ते जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठाचे कुलगुरू होते.
पुरस्कार आणि सन्मान
१९७६ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाले आणि २०१३ मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आले. १९८० मध्ये त्यांना मार्कोनी आंतरराष्ट्रीय फेलोशिप मिळाली. १९८९ ते १९९० या काळात ते भारतीय विज्ञान काँग्रेसचे अध्यक्ष होते.
भारतीय विज्ञानातील योगदान
विज्ञान सामान्य माणसापर्यंत पोहोचले पाहिजे, हा यश पाल यांचा आग्रह होता. दूरदर्शनवरील टर्निंग पॉइंट या कार्यक्रमातून त्यांनी विज्ञानाच्या कठीण संकल्पना सोप्या भाषेत मांडल्या. शालेय अभ्यासक्रम सुधारण्याच्या समित्यांमध्येही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
संदर्भ
शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६