दुसरे महायुद्ध

दुसरे महायुद्ध हा इतिहासातील सर्वात मोठा व सर्वाधिक विनाशकारी सशस्त्र संघर्ष होता. हे युद्ध १ सप्टेंबर १९३९ रोजी जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केल्यानंतर सुरू झाले आणि १९४५ मध्ये जपानच्या शरणागतीने संपले. या युद्धात जगातील बहुतेक देश एका ना एका बाजूने सहभागी झाले. एका बाजूला जर्मनी, इटली आणि जपान यांच्या अक्ष राष्ट्रांचा गट होता, तर दुसऱ्या बाजूला ब्रिटन, फ्रान्स, सोव्हिएत संघ, अमेरिका आणि चीन यांच्या मित्रराष्ट्रांचा गट होता. या युद्धात सुमारे सात ते आठ कोटी लोकांचे बळी गेल्याचा अंदाज आहे.

माहिती

पहिल्या महायुद्धानंतर १९१९ मध्ये व्हर्सायचा तह झाला. त्यात जर्मनीवर कठोर अटी लादल्या गेल्या आणि त्याचा परिणाम जर्मन अर्थव्यवस्थेवर तीव्रपणे झाला. १९२९ च्या जागतिक मंदीमुळे बेरोजगारी वाढली आणि अनेक देशांमध्ये अतिरेकी विचारसरणी बळावली.

राष्ट्रसंघाच्या निष्क्रियतेमुळे आंतरराष्ट्रीय वाद सोडवण्याची व्यवस्था कमकुवत ठरली. जपानने १९३१ मध्ये मांचुरियावर आक्रमण केले, इटलीने १९३५ मध्ये अबिसिनियावर हल्ला केला, तर जर्मनीने १९३८ मध्ये ऑस्ट्रियाचे विलीनीकरण केले. या घटनांना प्रतिबंध करण्यात मोठ्या शक्ती अपयशी ठरल्या.

१९३८ मध्ये म्युनिक येथे झालेल्या करारात ब्रिटन व फ्रान्सने जर्मनीला चेकोस्लोव्हाकियाच्या सुडेटन प्रदेशावर दावा करू दिला. तडजोडीतून शांतता टिकेल अशी आशा होती, पण पुढील वर्षीच जर्मनीने उर्वरित चेकोस्लोव्हाकियावर ताबा मिळवला. त्यामुळे तडजोडीच्या धोरणाचा अपयश स्पष्ट झाले.

कारणे

व्हर्सायच्या तहाची कठोरता हे युद्धाचे एक प्रमुख कारण मानले जाते. जर्मनीला लष्कराचा आकार कमी ठेवण्याची अट घालण्यात आली होती आणि त्याला अपमानास्पद वाटले. या भावनेचा फायदा घेऊन अॅडॉल्फ हिटलर यांनी सत्ता मिळवली.

आर्थिक मंदी, बेरोजगारी आणि लोकशाही व्यवस्थेवरील अविश्वास यांनी अतिरेकी पक्षांना बळ दिले. जर्मनी, इटली व जपान या देशांनी आपली लोकसंख्या व कच्चा माल यांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी विस्तारवादी धोरण स्वीकारले. ब्रिटन व फ्रान्स यांनी सुरुवातीच्या आक्रमणांना विरोध न करता तडजोडीचे धोरण अवलंबले, त्यामुळे आक्रमक देशांचे धैर्य वाढले.

राष्ट्रसंघाच्या अपयशामुळे आंतरराष्ट्रीय वाद सोडवण्याची कोणतीही विश्वासार्ह यंत्रणा उरली नव्हती. युरोपात शस्त्रास्त्रांची स्पर्धा सुरू होती आणि अनेक देशांनी लष्कराचा आकार वाढवला. लोकशाही देशांमध्ये शांततावादी भावना प्रबळ असल्याने लष्करी तयारीकडे दुर्लक्ष झाले.

युद्धाची सुरुवात

१ सप्टेंबर १९३९ रोजी जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केले. ३ सप्टेंबर रोजी ब्रिटन व फ्रान्स यांनी जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषित केले. पोलंडची फारकत झाली आणि जर्मनी व सोव्हिएत संघ यांनी त्या प्रदेशाची विभागणी केली.

१९४० मध्ये जर्मनीने डेन्मार्क, नॉर्वे, नेदरलँड्स, बेल्जियम व फ्रान्सवर आक्रमण केले. फ्रान्स काही आठवड्यांतच शरण आला. ब्रिटनने हवाई युद्धाचा सामना केला आणि आक्रमण टाळले. इटलीने १९४० मध्ये युद्धात प्रवेश केला.

१९४० मध्ये जर्मन सैन्याने फ्रान्सच्या उत्तरेकडील भागात प्रवेश केल्यावर ब्रिटिश व फ्रेंच सैन्य डंकर्क बंदरात अडकले. तेथून सुमारे तीन लाख सैनिकांना बोटींद्वारे इंग्लंडमध्ये सुरक्षितपणे हलवण्यात आले. ही माघार लष्करी पराभव होती, पण त्यामुळे ब्रिटनची लढण्याची क्षमता टिकून राहिली.

युद्धाचा प्रसार

२२ जून १९४१ रोजी जर्मनीने सोव्हिएत संघावर आक्रमण केले. पूर्वेकडील ही मोहीम अत्यंत प्रचंड होती आणि त्यात दोन्ही बाजूंना मोठे नुकसान झाले. सोव्हिएत संघाच्या प्रतिकारामुळे जर्मनीची पुढील वाटचाल थांबली.

७ डिसेंबर १९४१ रोजी जपानने अमेरिकेच्या पर्ल हार्बर बंदरावर हल्ला केला. त्यानंतर अमेरिकेने युद्धात प्रवेश केला आणि संघर्ष जागतिक स्वरूपाचा झाला. जपानने आग्नेय आशियातील अनेक प्रदेश ताब्यात घेतले.

होलोकॉस्ट

नाझी जर्मनीने यहुदी, रोमा, अपंग व्यक्ती आणि राजकीय विरोधक यांची पद्धतशीर हत्या केली. या हत्याकांडाला होलोकॉस्ट असे म्हटले जाते. यात सुमारे सहा दशलक्ष यहुद्यांचे बळी गेल्याचा अंदाज आहे.

बळी गेलेल्यांना एकत्रित छळ छावण्यांमध्ये ठेवले जात होते. ऑश्विट्झ-बिर्केनाऊ ही सर्वात मोठी छळछावणी होती. युद्ध संपल्यानंतर या घटनेची माहिती जगासमोर आली आणि मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यांसाठी आंतरराष्ट्रीय न्यायालयांची स्थापना झाली.

अंतिम टप्पा

१९४२-४३ मधील स्टॅलिनग्राडच्या लढाईनंतर सोव्हिएत संघाने पुढाकार घेतला. ६ जून १९४४ रोजी मित्रराष्ट्रांनी फ्रान्सच्या नॉर्मंडी किनाऱ्यावर मोठे उतरण केले. त्यामुळे पश्चिमेकडून जर्मनीवर दुहेरी दबाव आला.

१९४५ च्या सुरुवातीला सोव्हिएत सैन्याने बर्लिनजवळ पोहोचले. हिटलरने एप्रिल १९४५ मध्ये आत्महत्या केली आणि मे १९४५ मध्ये जर्मनीने शरणागती पत्करली. जपानशी लढाई पुढे सुरू राहिली.

ऑगस्ट १९४५ मध्ये अमेरिकेने हिरोशिमा व नागासाकी या शहरांवर अणुबॉम्ब टाकले. १५ ऑगस्ट १९४५ रोजी जपानने शरणागतीची घोषणा केली आणि २ सप्टेंबर रोजी औपचारिक कागदपत्रांवर स्वाक्षरी झाली.

परिणाम

युद्धानंतर युरोपचे राजकीय नकाशे बदलले. जर्मनीची विभागणी झाली आणि पूर्व युरोपमध्ये सोव्हिएत प्रभाव वाढला. ब्रिटन व फ्रान्स या वसाहतवादी शक्तींची ताकद कमी झाली आणि भारतासह अनेक देशांना स्वातंत्र्य मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला.

अमेरिका व सोव्हिएत संघ ह्या दोन महासत्ता उदयास आल्या आणि त्यांच्यातील स्पर्धेतून शीतयुद्ध सुरू झाले. युद्धग्रस्त देशांच्या पुनर्रचनेसाठी मोठा निधी खर्च झाला आणि आर्थिक सहकार्याच्या नव्या संस्था उभ्या राहिल्या.

युद्धानंतर नाझी नेत्यांवर खटले चालवण्यासाठी न्यूरंबर्ग येथे आंतरराष्ट्रीय लष्करी न्यायाधिकरण स्थापन झाले. या खटल्यांत मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यांची संकल्पना प्रथम वापरली गेली. पुढे याच आधारावर आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय उभे राहिले.

संयुक्त राष्ट्रांची स्थापना

युद्धाच्या काळातच नव्या आंतरराष्ट्रीय संघटनेची चर्चा सुरू झाली होती. १९४५ मध्ये सॅन फ्रान्सिस्को येथे झालेल्या परिषदेत ५० देशांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या अधिकृत कायद्यावर स्वाक्षरी केली. हा कायदा २४ ऑक्टोबर १९४५ पासून अमलात आला.

संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य उद्दिष्ट आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा टिकवणे हे आहे. त्याच्या सुरक्षा परिषदेत पाच कायमस्वरूपी सदस्यांना विशेष अधिकार देण्यात आले. भारत संस्थापक सदस्यांपैकी एक होता.

१९४८ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने मानवी हक्कांची जागतिक घोषणा स्वीकारली. या घोषणेत प्रत्येक व्यक्तीच्या जीवित, स्वातंत्र्य व सन्मानाच्या अधिकाराचा उल्लेख आहे. होलोकॉस्टसारख्या घटना पुन्हा घडू नयेत यासाठी हा प्रयत्न महत्त्वाचा मानला जातो.

संदर्भ

1. संयुक्त राष्ट्रांचा इतिहास
2. ब्रिटानिका — दुसरे महायुद्ध
3. होलोकॉस्ट स्मारक संग्रहालय
4. ब्रिटानिका — होलोकॉस्ट
5. संयुक्त राष्ट्रांचा कायदा
6. ब्रिटानिका — व्हर्सायचा तह

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६