विसापूर किल्ला

विसापूर किल्ला पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यात आहे. तो लोहगड किल्ल्याचा जुळा किल्ला मानला जातो. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे १,०८४ मीटर आहे. लोहगडपेक्षा हा किल्ला उंच आणि मोठा आहे. मळवली रेल्वे स्थानकापासून पायथ्यापर्यंत सुमारे पाच किलोमीटर अंतर आहे. किल्ल्याच्या तटबंदीचा मोठा भाग आजही टिकून आहे. मात्र आतील इमारती बहुतेक पडलेल्या आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	मावळ
उंची	सुमारे १,०८४ मीटर
बांधकामकाळ	सुमारे १७१३ ते १७२०
बांधणारे	बाळाजी विश्वनाथ, पहिले पेशवे
जवळचे गाव	विसापूर, मळवली
जुळा किल्ला	लोहगड
मुख्य अवशेष	तटबंदी, गुहा, पाण्याच्या टाक्या, हनुमानाची मूर्ती
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, संरक्षित किल्ला

किल्ला लोहगडच्याच पठारावर वसलेला आहे. दोन्ही किल्ले एका लहान रांगेने जोडलेले आहेत. त्यामुळे दोन्ही किल्ले एकाच फेरीत पाहण्याची प्रथा आहे.

इतिहास

विसापूरचा किल्ला लोहगडपेक्षा बराच उशिरा बांधला गेला. सुमारे १७१३ ते १७२० या काळात बाळाजी विश्वनाथ यांनी तो उभारला असे सांगितले जाते. ते मराठा राज्याचे पहिले पेशवे होते.

किल्ल्याचा उद्देश लोहगडच्या रक्षणासाठी आणि परिसरावर देखरेख ठेवण्यासाठी होता. त्यामुळे तो लोहगडच्या पुढे एक पहारा चौकी म्हणून काम करत होता. दोन्ही किल्ल्यांची कथा एकमेकांशी जोडलेली आहे.

१८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी पेशव्यांचे किल्ले जिंकण्याची मोहीम सुरू केली. लोहगड हा मराठ्यांच्या संपत्तीचा महत्त्वाचा ठिकाण असल्याने ब्रिटिशांनी विशेष तयारी केली. त्यांनी ३८० युरोपीय आणि ८०० देशी सैनिकांचा तुकडी पाठवली.

४ मार्च १८१८ रोजी ब्रिटिशांनी विसापूर किल्ल्यावर हल्ला केला आणि तो ताब्यात घेतला. विसापूर उंच असल्याने ब्रिटिशांनी तिथे तोफा उभ्या केल्या. तिथून त्यांनी लोहगडवर गोळाबारी केली. त्यामुळे मराठ्यांना लोहगड सोडावा लागला.

किल्ला ताब्यात घेतल्यानंतर ब्रिटिशांनी त्याची तटबंदी उडवून दिली. उत्तर आणि दक्षिण असे दोन्ही प्रवेशद्वार फोडण्यात आले. काही झोपड्यांशिवाय काहीही उरले नाही असे नोंदी सांगतात. म्हणूनच आज किल्ल्यावर मोठ्या प्रमाणात भग्नावशेष दिसतात.

इतिहासातील नोंदी

विसापूरचा उल्लेख पेशवाईच्या काळातील कागदपत्रांत आढळतो. किल्ल्याचा कारभार स्थानिक किल्लेदार पाहत असत. तिथे कायम सैन्याचा तुकडी ठेवली जात होती.

किल्ल्याचा उपयोग संपत्ती ठेवण्यासाठीही होत असे. लोहगडच्या संपत्तीचे रक्षण विसापूरच्या उंचीमुळे सोपे होत होते. म्हणून दोन्ही किल्ले एकत्रच महत्त्वाचे मानले जात होते.

१८१८ नंतर किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात होता. त्यांनी तटबंदीचा मोठा भाग उडवून दिला. त्यामुळे आज आतील रचना जवळपास शिल्लक नाहीत.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्याची तटबंदी सुमारे तीन फूट जाडीपासून सुरू होते. उतार असलेल्या ठिकाणी ती दगडी चौथऱ्यांवर उभारलेली आहे. जिथे पठार संपते तिथे फक्त दगडी कठडा आहे.

पश्चिम बाजूस तटबंदी उंच असून बुरुजांनी मजबूत केलेली आहे. पूर्व बाजूस जमीन उताराची असल्याने संरक्षण वेगळ्या पद्धतीने केले आहे. यावरून त्या काळातील अभियांत्रिकी समजते.

मुख्य दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना मोठे बुरुज आहेत. दरवाजा आज भग्नावस्थेत आहे. तटबंदीवरून पूर्ण किल्ला फिरण्यास सुमारे दोन तास लागतात.

किल्ल्यावर दोन मोठ्या दगडी इमारतींचे अवशेष आहेत. त्यांचे छत पडले आहे. या इमारती सरकारी कार्यालये असल्याचे सांगितले जाते.

इतर अवशेष

किल्ल्यावर हनुमानाची मोठी कोरीव मूर्ती आहे. तिच्या आजूबाजूला हनुमानाची अनेक छोटी मंदिरे आहेत. ही मूर्ती किल्ल्याचे वैशिष्ट्य मानली जाते.

किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्यांची रांग आहे. या टाक्या खडकात कोरलेल्या आहेत. पावसाळ्यात त्या भरतात.

एका विहिरीच्या बांधकामाचे श्रेय पांडवांना दिले जाते अशी स्थानिक आख्यायिका आहे. ती ऐतिहासिक पुराव्याने सिद्ध होत नाही.

१८८५ मध्ये उत्तरेकडील तटबंदीजवळ एक लोखंडी तोफ सापडली होती. तिची लांबी सुमारे दहा फूट आणि तोंडाची जाडी चार इंच होती. तिच्यावर ट्यूडर रोझ आणि मुकुटाची खूण होती.

या तोफेचा संबंध इंग्लंडच्या राणी एलिझाबेथच्या काळाशी जोडला जातो. ती इंग्रजी जहाजावरून मिळवलेली लूट असावी असे मानले जाते. मराठा आरमाराच्या सेनापतींनी ती पेशव्यांना भेट दिली असावी.

चढाईचा मार्ग

मळवली स्थानकापासून पायथ्यापर्यंत रस्ता आहे. पायथ्यापासून चढाई सुमारे दोन तासांत पूर्ण होते. मार्ग बहुतेक ठिकाणी सावलीतून जातो.

शेवटचा भाग तटबंदीवरून जातो. तिथे पकड ठेवणे आवश्यक आहे. पावसाळ्यात दगड निसरडे होतात.

किल्ल्यावर मुक्काम करण्यासाठी टाक्यांजवळ जागा मिळते. पाण्याची सोय असल्याने मुक्काम सोपा होतो. थंडीच्या दिवसांत गरम कपडे आवश्यक आहेत.

कसे पोहोचायचे

मळवली हे मुंबई-पुणे मार्गावरील रेल्वे स्थानक आहे. तिथून पायथ्यापर्यंत स्थानिक वाहने मिळतात. लोनावळा आणि पुण्याहूनही रस्त्याने येता येते.

जवळचे विमानतळ पुणे आणि मुंबई आहे. मुंबईहून एक्स्प्रेसवेमार्गे प्रवास सोपा होतो. रस्त्याची स्थिती बहुतेक वर्षभर चांगली असते.

जवळपासची स्थळे

लोहगड किल्ला विसापूरच्या रांगेवर आहे. तो दोन किलोमीटर अंतरावर आहे. भाजे लेणी आणि कार्ला लेणी जवळ आहेत.

भुशी धरण आणि पवना धरणाचा परिसर जवळ आहे. तिकोना आणि तुंग हे किल्लेही जवळच आहेत.

परिसर व वन्यजीव

किल्ल्याच्या आजूबाजूला दाट वनस्पती आहे. पावसाळ्यात गवत आणि फुलांची रांग दिसते. परिसरात पक्ष्यांच्या अनेक जाती आढळतात.

डोंगर उतारावर सरपटणारे प्राणी आणि माकडे आढळतात. त्यामुळे अन्नपदार्थ उघडे ठेवू नयेत. रात्रीच्या वेळी गटाने राहणे सुरक्षित मानले जाते.

सध्याची स्थिती

किल्ला पुरातत्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे. तटबंदीचा मोठा भाग टिकून असला तरी आतील रचना जवळपास नाहीशा झाल्या आहेत. वनस्पतींची वाढ मोठ्या प्रमाणात झाली आहे.

पावसाळ्यात पर्यटकांची संख्या वाढते. त्यामुळे कचरा आणि निसरडे मार्ग ही आव्हाने निर्माण होतात. स्वच्छतेसाठी स्थानिक गट काम करतात.

काळजी व नियम

किल्ल्याचा मार्ग उघडा आहे. उन्हाळ्यात पाण्याची सोय मर्यादित असते. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे.

तटबंदीवर बसू नये. कड्याजवळ फार जवळ जाऊ नये. कचरा परत घेऊन यावा आणि स्मारकांवर लिहू नये.

पर्यटन हंगाम

जून ते सप्टेंबर या काळात परिसर हिरवागार असतो. मात्र मार्ग निसरडा होतो. ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळ दृश्यांसाठी सर्वोत्तम मानला जातो.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. पाण्याची सोय कमी असल्याने पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. गर्दीच्या दिवसांत सकाळी लवकर सुरुवात करणे उपयुक्त ठरते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६