लोहगड किल्ला

लोहगड किल्ला पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यात आहे. तो लोनावळा शहराजवळ वसलेला आहे. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे १,०३३ मीटर आहे. पुण्याच्या वायव्येस सुमारे ५२ किलोमीटर अंतरावर हा किल्ला आहे. पायथ्याचे गाव मळवली असून तेथून पायवाटेने चढाई सुरू होते. किल्ल्याचे नाव लोह या शब्दावरून आले आहे असे मानले जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	मावळ
उंची	सुमारे १,०३३ मीटर
जवळचे गाव	मळवली
पुण्यापासून अंतर	सुमारे ५२ किलोमीटर
मुख्य दरवाजे	गणेश, नारायण, हनुमान, महा दरवाजा
प्रसिद्ध भाग	विंचू काटा
सध्याची स्थिती	बहुतेक तटबंदी टिकून
वारसा दर्जा	युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (२०२५)

किल्ला विसापूर किल्ल्याशी एका लहान रांगेने जोडलेला आहे. दोन्ही किल्ले एकाच पठारावर वसलेले आहेत. त्यामुळे दोन्ही किल्ले एकाच फेरीत पाहण्याची प्रथा आहे.

इतिहास

किल्ल्याचे सुरुवातीचे बांधकाम १०व्या शतकातील मानले जाते. ते लोहतामिया घराण्याकडे दिले जाते. पुढील काळात हा किल्ला सातवाहन, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी, निजामशाही, मोगल आणि मराठा या सत्तांच्या ताब्यात राहिला.

१६४८ मध्ये शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकला. १६६५ च्या पुरंदरच्या तहाने तो मोगलांना द्यावा लागला. १६७० मध्ये महाराजांनी तो पुन्हा जिंकला. त्यानंतर किल्ल्याचा उपयोग संपत्ती ठेवण्यासाठी केला गेला. सुरत शहरावरील स्वारीतील संपत्ती येथे आणली गेली होती.

पेशवाईच्या काळात नाना फडणवीस यांनी काही काळ या किल्ल्यावर वास्तव्य केले. त्यांनी येथे मोठी टाकी आणि पायऱ्यांची विहीर बांधली. १८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

२०१९ मध्ये किल्ल्याच्या दक्षिण बाजूस असलेल्या गुहेत एक जुना शिलालेख सापडला. तो जैन ब्राह्मी लिपीत असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे या गुहेचा संबंध जैन धर्माशी जोडला जातो.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्याचे चार मुख्य दरवाजे आहेत. गणेश दरवाजा, नारायण दरवाजा, हनुमान दरवाजा आणि महा दरवाजा अशी त्यांची नावे आहेत. हे दरवाजे बरेचसे टिकून आहेत. दरवाजांवरील कोरीव काम आणि दगडी बांधणी लक्ष वेधते.

किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्या आणि विहिरी आहेत. काही टाक्या खडकात कोरलेल्या आहेत. पावसाळ्यात या टाक्या भरतात.

किल्ल्याच्या वायव्येस एक लांब कडा पसरलेला आहे. त्याला विंचू काटा असे म्हणतात. विंचवाच्या शेपटीसारखा आकार असल्याने हे नाव पडले. त्या कड्यावर जाण्याचा मार्ग अरुंद आहे.

किल्ल्यावर एक समाधी आणि काही छोटी मंदिरे आहेत. तटबंदीवर बुरुजांची रांग आहे. पावसाळ्यात किल्ल्याचा परिसर धुक्याने झाकला जातो.

इतर रचना व वैशिष्ट्ये

किल्ल्याची तटबंदी बहुतेक ठिकाणी टिकून आहे. ती दगडी बांधणीची असून बुरुजांनी मजबूत केली आहे. तटबंदीवरून आजूबाजूच्या दऱ्यांचे दृश्य दिसते.

नारायण दरवाजा हा सर्वात सुस्थित दरवाजा मानला जातो. त्यावरील कोरीव काम पाहण्यासारखे आहे. दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना बुरुज आहेत.

किल्ल्यावर मोठी पाण्याची टाकी आहे. ती नाना फडणवीस यांच्या काळातील मानली जाते. टाकीजवळ पायऱ्यांची विहीरही आहे.

किल्ल्याच्या दक्षिण बाजूस गुहांची रांग आहे. त्या खडकात कोरलेल्या आहेत. २०१९ मध्ये येथे जुना शिलालेख सापडल्याचे सांगितले जाते.

विंचू काटा हा किल्ल्याचा सर्वात ओळखला जाणारा भाग आहे. तो अरुंद कड्याच्या स्वरूपात पुढे गेलेला आहे. दोन्ही बाजूंना खोल दऱ्या असल्याने तो नेत्रदीपक दिसतो.

किल्ल्यावर एक समाधी आणि काही छोटी मंदिरे आहेत. पावसाळ्यात किल्ल्याचा परिसर हिरवाईने झाकला जातो. धुके आणि ढग यामुळे दृश्य बहुतेक वेळा झाकले जाते.

किल्ल्यावरून पवना धरणाचे पाणी दिसते. स्पष्ट हवामानात दूरच्या रांगाही दिसतात.

किल्ल्याच्या पायथ्याशी भाजे गाव आहे. तिथून लेण्यांचा परिसर जवळ आहे. पायथ्यापासून किल्ल्यापर्यंतचा मार्ग बहुतेक ठिकाणी सावलीतून जातो.

भाजे लेणी

भाजे लेणी मळवलीजवळ आहेत. त्या इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकातील मानल्या जातात. लेण्यांत बौद्ध स्तूप आणि विहार आहेत.

लेण्यांतील कोरीव काम प्राचीन काळातील आहे. तिथे अनेक पुतळे आणि भित्तिचित्रांचे अवशेष आहेत. ते पाहण्यासाठी पर्यटक येतात.

लेणी किल्ल्याच्या मार्गावरच आहेत. लेण्यांजवळ उपाहारगृहे आहेत.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी वर्षभर मार्ग खुला असतो. पावसाळ्यानंतरचा काळ दृश्यांसाठी चांगला असतो. उन्हाळ्यात पुरेसे पाणी सोबत न्यावे.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी पावसाळ्यानंतरचा काळ चांगला असतो. त्यावेळी हवामान कोरडे आणि दृश्य स्पष्ट असते. उन्हाळ्यात मात्र पाणी सोबत नेणे आवश्यक आहे.

चढाईचा मार्ग

मळवली रेल्वे स्थानकापासून पायथ्यापर्यंत रस्ता आहे. पायथ्यापासून चढाई सुमारे दीड ते दोन तासात पूर्ण होते. मार्ग सोपा मानला जातो. पायऱ्या आणि पायवाट दोन्ही उपलब्ध आहेत.

चढाईत भाजे लेण्यांचा परिसर लागतो. तो इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकातील मानला जातो. त्यामुळे एकाच फेरीत किल्ला आणि लेणी पाहता येतात.

किल्ल्यावरून पवना धरण आणि आजूबाजूच्या दऱ्यांचे दृश्य दिसते. विसापूर, तुंग आणि तिकोना हे किल्लेही दिसतात.

कसे पोहोचायचे

मळवली रेल्वे स्थानक मुंबई-पुणे मार्गावर आहे. तिथून पायथ्यापर्यंत सुमारे दोन किलोमीटर अंतर आहे. स्थानकाबाहेरून रिक्षा आणि खाजगी वाहने मिळतात.

पुण्यापासून रस्त्याने लोनावळा गाठता येते. लोनावळापासून मळवली जवळ आहे. मुंबईहून एक्स्प्रेसवेमार्गे प्रवास सोपा होतो.

जवळचे विमानतळ पुणे आणि मुंबई आहे. मळवली स्थानकावर उपनगरीय रेल्वे थांबते.

जवळपासची स्थळे

विसापूर किल्ला लोहगडच्या रांगेवर आहे. तो लोहगडपेक्षा उंच आणि मोठा आहे. दोन्ही किल्ले एकाच फेरीत पाहता येतात.

भाजे आणि कार्ला ही लेणी जवळ आहेत. ती इ.स.पूर्व काळातील आहेत. तिथे बौद्ध स्तूप आणि कोरीव काम दिसते.

भुशी धरण आणि पवना धरण यांचा परिसर जवळ आहे. तिकोना आणि तुंग हे किल्लेही जवळच आहेत.

सध्याची स्थिती

किल्ला पुरातत्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे. २०२५ मध्ये मराठा सैनिकी भूदृश्यांचा भाग म्हणून त्याची युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत नोंद झाली. तटबंदीचा मोठा भाग अजूनही टिकून आहे.

पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्यटक येतात. मार्ग निसरडा होतो. त्यामुळे पकड असलेली पादत्राणे आवश्यक आहेत. किल्ल्यावर कचरा टाकण्यास मनाई आहे.

काळजी व नियम

पावसाळ्यात किल्ल्याचा भाग धुक्याने झाकला जातो. दगडी पायऱ्या निसरड्या होतात.

विंचू काटा या कड्यावर जाताना विशेष काळजी घ्यावी. कड्याच्या टोकावर उभे राहू नये. वाऱ्याच्या वेळी तिथे जाणे टाळावे.

किल्ल्यावर कचरा टाकण्यास मनाई आहे. लेण्यांमध्ये लिहू नये. पाण्याच्या टाक्यांमध्ये हात धुवू नये.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६