कार्ला लेणी

कार्ला लेणी या पुणे जिल्ह्यातील लोणावळ्याजवळ, कार्ली या गावी सह्याद्रीच्या कड्यात कोरलेल्या प्राचीन बौद्ध लेण्या आहेत. महाराष्ट्रातील कोरीव लेण्यांमध्ये या समूहाचे स्थान महत्त्वाचे असून येथील महाचैत्य म्हणजेच प्रार्थनासभागृह भारतातील सर्वात मोठे व सर्वात चांगल्या स्थितीत टिकलेले चैत्यगृह मानले जाते. दुसऱ्या शतकापासून इथे लेण्या कोरल्या गेल्या आणि पुढील शतकांत त्यात भर पडत गेली. आज हा परिसर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे.

माहिती

इतिहास आणि बांधकामकाळ

कार्ला येथील लेण्या प्राचीन व्यापारी मार्गाच्या जवळ वसलेल्या आहेत. अरबी समुद्राकडून दख्खनकडे जाणारा मार्ग याच भागातून जात असे, त्यामुळे व्यापाऱ्यांना येथे थांबण्याची व भिक्षूंना निवासाची सोय या ठिकाणी निर्माण झाली. बौद्ध विहार अशा मार्गांजवळ उभारले जात असल्याने कार्ला हे व्यापारी व भिक्षूंच्या भेटीचे केंद्र बनले.

या समूहातील सर्वात जुनी लेणी इ.स.पू. दुसऱ्या शतकातील असल्याचे मानले जाते. महाचैत्याचे सध्याचे स्वरूप मात्र पहिल्या शतकातील शिलालेखांवरून सुमारे इ.स. ५० ते ७० या काळातील असल्याचे अभ्यासक सांगतात. पुढे सातवाहन व पश्चिमी क्षत्रप यांच्या काळात लेण्यांना आश्रय मिळाला आणि त्यांच्या दानाच्या नोंदी येथे कोरल्या गेल्या. एकूण लेणी बांधणीचा कालखंड इ.स.पू. दुसऱ्या शतकापासून इ.स. पाचव्या शतकापर्यंत विस्तारलेला आहे.

लेण्यांचा परिसर जुन्या बोर घाट मार्गाच्या जवळ असल्याने येथील विहार व्यापारी व भिक्षूंच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठिकाण बनले. बौद्ध धर्माचा प्रभाव कमी झाल्यावर लेण्यांकडे दुर्लक्ष झाले आणि पुढील शतकांत परिसरात देवीचे मंदिर उभारले गेले. एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिश व भारतीय अभ्यासकांनी येथील शिलालेख वाचून प्रसिद्ध केले आणि त्यामुळे या स्थळाचे ऐतिहासिक महत्त्व पुन्हा उजागर झाले.

महाचैत्य

लेणी क्रमांक आठ ही या समूहातील सर्वात मोठी व प्रमुख लेणी आहे. या चैत्यगृहाची लांबी सुमारे ४५ मीटर असून उंची सुमारे १४ मीटरपर्यंत आहे. सभागृहाच्या मध्यभागी लाकडी छताला आधार देणारे मोठे दगडी खांब असून त्यांच्यावर कोरीव हत्ती, घोडे व मानवी आकृत्यांचे शिल्प आहे.

सभागृहाच्या मागील टोकाला गोलाकार स्तूप उभारलेला असून त्यावर छत्रीसारखी रचना आहे. भाविक स्तूपाभोवती प्रदक्षिणा घालत असत. महाचैत्याच्या आत प्रवेश करताच खडकात कोरलेल्या विशाल कमानीखालून प्रकाश येतो आणि सभागृहातील खांबांच्या रांगा दिसू लागतात. या रचनेमुळे ते केवळ बांधकाम न राहता धार्मिक अनुभवाचे साधन बनते.

महाचैत्याच्या छताला आधार देणारे मूळ लाकडी नगारे अजूनही टिकून असल्याचे सांगितले जाते, जे भारतातील चैत्यगृहांमध्ये दुर्मीळ मानले जाते. सभागृहाच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या खांबांच्या रांगा मध्यभागी असलेल्या स्तूपाकडे नेणारा मार्ग तयार करतात. या रचनेमुळे भाविकाचे लक्ष आपोआप स्तूपाकडे वळते.

दर्शनी भाग आणि स्तंभ

महाचैत्याच्या दर्शनी भागावर घोड्याच्या नालासारखी मोठी कमान आहे आणि तिच्यातून आत येणारा प्रकाश सभागृह उजळतो. या कमानीच्या खाली लाकडी जाळीची रचना होती असे मानले जाते. दर्शनी भागावर हत्तींचे मोठे शिल्प, नक्षीकाम आणि मिथुन आकृत्या कोरलेल्या आहेत.

लेण्यांच्या प्रवेशद्वारासमोर एक उंच स्तंभ उभा आहे, ज्याच्या माथ्यावर सिंहाची आकृती आहे. अशा दोन स्तंभांची रचना होती असे सांगितले जाते; त्यांपैकी एक आजही उभा असून दुसऱ्याच्या जागी पुढे देवीचे मंदिर उभारले गेले. हे सिंहस्तंभ या लेण्यांचे ओळखचिन्ह बनले आहेत.

शिलालेख आणि दानशूर

कार्ला लेण्यांतील शिलालेख महाराष्ट्रातील कोरीव लेण्यांमधील सर्वात महत्त्वाचे ऐतिहासिक साधन मानले जातात. येथील बहुतेक शिलालेख प्राकृत भाषेत असून त्यांत दान देणाऱ्यांची नावे, त्यांचा व्यवसाय व दानाचे स्वरूप नोंदवले आहे. या नोंदींवरून या लेण्यांच्या उभारणीत राजे, व्यापारी, भिक्षू आणि भिक्षुणी या सर्वांचा सहभाग होता असे दिसते.

पश्चिमी क्षत्रप नहपान याचा जावई उषवदात याने येथील भिक्षूंच्या निवासासाठी एका गावाचे दान केल्याची नोंद येथे आहे. त्यानंतरच्या काळात सातवाहन राजा वसिष्ठीपुत्र पुलुमावी याचीही दाननोंद येथे कोरलेली आहे. व्यापारी भुतपाल याने दर्शनी भागातील कोरीव काम पूर्ण केल्याचा उल्लेखही आढळतो. या शिलालेखांमुळे तत्कालीन समाज, अर्थव्यवस्था व धार्मिक संस्थांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते.

इतर लेणी आणि परिसर

कार्ला समूहात एकूण सोळा लेण्या असल्याचे सांगितले जाते; त्यांपैकी बहुतेक लहान विहार असून महाचैत्य हा अपवाद आहे. काही लेण्यांमध्ये पाण्याची टाकी, दगडी पलंग व भिक्षूंच्या निवासाची ठिकाणे आहेत. काही लेण्यांमध्ये पुढील काळात बुद्धाच्या मूर्ती कोरल्या गेल्याचेही दिसते.

कार्लाच्या परिसरात भाजा, बेडसे व पाटण यांसारख्या इतर कोरीव लेण्यांचे समूह आहेत. हे सर्व समूह मिळून प्राचीन काळातील बौद्ध धार्मिक जीवनाचे व्यापक चित्र उभे करतात. लोणावळ्याजवळ असल्याने हा परिसर सहली व अभ्यास दौऱ्यांसाठीही लोकप्रिय आहे.

या शिलालेखांमध्ये दान देणाऱ्यांमध्ये व्यापारी, कारागीर, भिक्षू व भिक्षुणी यांचा समावेश असल्याचे दिसते. काही नोंदी खांब, दरवाजे व हत्तींच्या शिल्पासाठी केलेल्या दानाचा उल्लेख करतात. त्यामुळे हा लेणीसमूह केवळ राजाश्रयाने नव्हे तर सामान्य लोकांच्या सहभागाने उभारला गेल्याचे स्पष्ट होते.

एकविरा देवी मंदिर

लेण्यांच्या प्रवेशद्वाराजवळ एकविरा देवीचे मंदिर आहे. हे मंदिर त्या भागातील स्थानिक लोकांचे महत्त्वाचे श्रद्धास्थान असून विशेषतः कोळी व आगरी समाजाच्या लोकांमध्ये ते विशेष पूजनीय मानले जाते. नवरात्रीत येथे मोठी यात्रा भरते.

या मंदिराच्या उभारणीमुळे लेण्यांच्या परिसरातील प्रवेशमार्ग व स्वरूप काही प्रमाणात बदलले आहे. धार्मिक परंपरा व पुरातत्त्व वारसा अशा दोन्ही गोष्टी एकाच परिसरात असल्याने व्यवस्थापनात दोन्ही बाजूंचा विचार करावा लागतो.

लेण्यांच्या परिसरातील पाण्याची टाकी व जुन्या पायऱ्यांचे अवशेष यांवरून येथे भिक्षूंची नियमित वस्ती होती असे दिसते. पावसाळ्यात खडकातून झिरपणारे पाणी लेण्यांच्या आतील भागात पोहोचू नये यासाठी निचरा व्यवस्था महत्त्वाची ठरते.

संरक्षण आणि संवर्धन

कार्ला लेण्या भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या संरक्षित स्मारकांच्या यादीत असून त्यांची देखभाल विभागाकडून केली जाते. खडकात कोरलेल्या रचनांना पाण्याचा झिरपणा, दगडाचे तुकडे पडणे आणि वनस्पतींची वाढ यांचा धोका असतो, त्यामुळे नियमित तपासणी आवश्यक आहे.

पर्यटकांची गर्दी, दगडांवर होणारे कोरीव लेखन आणि कचरा ही येथील प्रमुख आव्हाने आहेत. लेण्यांच्या आतील भागात प्रकाशयोजना व सुरक्षा कठडे यांची व्यवस्था केलेली असून ऐतिहासिक शिलालेखांचे जतन करण्यासाठी विशेष काळजी घेतली जाते. स्थानिक लोकसहभागातून स्वच्छतेचे उपक्रमही राबवले जातात.

लेण्यांच्या परिसरात प्रवेश करण्यासाठी मंदिराच्या आवारातून जावे लागते आणि तेथे पादत्राणे काढूनच आत जाण्याची प्रथा आहे. या गोष्टीमुळे पुरातत्त्व स्थळ व धार्मिक स्थळ यांचा संगम एकाच परिसरात अनुभवायला मिळतो. दोन्ही बाजूंच्या गरजा लक्षात घेऊन स्वच्छता व सुरक्षेचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.

भाजा व बेडसे येथील लेण्यांमध्येही चैत्यगृह व विहार असून ते कार्लाच्या रचनेशी तुलना करण्यास उपयुक्त आहेत. या समूहांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास पहिल्या सहस्रकातील पश्चिम भारतातील बौद्ध स्थापत्याचा क्रम लक्षात येतो.

पर्यटन आणि महत्त्व

कार्ला लेण्या लोणावळ्यापासून अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावर असून पुणे-मुंबई मार्गावरील पर्यटकांसाठी त्या सहज गाठता येतात. लेण्यांच्या पायथ्यापासून पायऱ्यांचा मार्ग असून वर पोहोचल्यावर महाचैत्य व परिसरातील दरीचे दृश्य दिसते. पावसाळ्यात परिसर हिरवाईने नटलेला असतो.

कार्ला लेण्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट नसल्या तरी भारतीय बौद्ध स्थापत्याच्या अभ्यासासाठी त्यांचे महत्त्व मोठे आहे. महाचैत्याची रचना, शिलालेख व दानपरंपरा यांमुळे त्या प्राचीन भारतातील समाजजीवनाचा दुर्मीळ पुरावा मानल्या जातात. वारसा जपत पर्यटन वाढवणे आणि मंदिर व लेण्या यांच्यातील परिसराचे नियोजन करणे हे येथील प्रमुख आव्हान आहे.

संदर्भ

1. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग
2. इन्क्रेडिबल इंडिया — कार्ला लेणी, पुणे
3. पुणे जिल्हा प्रशासन
4. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग
5. महाराष्ट्र शासन — राज्य पर्यटन

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६