वाराणसी जिल्हा

वाराणसी जिल्हा हा भारताच्या उत्तर प्रदेश राज्यातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय वाराणसी शहरात आहे आणि ते जगातील सर्वात जुन्या सतत वसलेल्या नगरांपैकी एक मानले जाते. गंगा नदीचे घाट, काशी विश्वनाथ मंदिर आणि सारनाथ यांमुळे हा जिल्हा जागतिक पर्यटनाचे केंद्र आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	वाराणसी
राज्य	उत्तर प्रदेश
विभाग	वाराणसी विभाग
क्षेत्रफळ	१,५३५ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	३६,७६,८४१
लोकसंख्या घनता	२,३९९ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर	७७.०५%
तहसील	३

वरील आकडे २०११ च्या भारतीय जनगणनेतील आहेत. जिल्ह्याची तीन तहसील वाराणसी, पिंड्रा आणि राजातालाब आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

वाराणसी हे नाव वरुणा आणि असी या दोन नद्यांवरून पडले आहे. या दोन नद्यांच्या मधल्या प्रदेशाला वाराणसी असे म्हटले जाते. या शहराला काशी हेही नाव आहे आणि काशी या शब्दाचा अर्थ प्रकाशाचे नगर असा घेतला जातो. पुढील काळात याच शहराला बनारस असेही म्हटले जाऊ लागले.

इतिहास

वाराणसीचा उल्लेख प्राचीन ग्रंथांमध्ये काशी राज्य म्हणून आढळतो. काशी हे सोळा महाजनपदांपैकी एक महत्त्वाचे राज्य होते. सारनाथ येथे गौतम बुद्धांनी आपला पहिला उपदेश दिला आणि त्यामुळे हे स्थान बौद्ध धर्माचे आरंभस्थान बनले.

मध्ययुगात या शहरावर अनेक राजवटींचा प्रभाव राहिला. अठराव्या शतकात अहिल्याबाई होळकर यांनी काशी विश्वनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. १९१६ मध्ये पंडित मदन मोहन मालवीय यांच्या प्रयत्नांनी काशी हिंदू विद्यापीठाची स्थापना झाली. १९४९ मध्ये बनारस संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले.

भूगोल

जिल्हा गंगा नदीच्या दक्षिण काठावर वसलेला आहे. गंगा शहराजवळ उत्तरेकडून वाहत जाते आणि नदीच्या काठावर शेकडो घाट आहेत. वरुणा नदी उत्तरेला आणि असी नाला दक्षिणेला येऊन गंगेला मिळतो. जिल्ह्याची जमीन बहुतांश सपाट आणि उपजाऊ आहे.

हवामान उष्ण आहे. उन्हाळा कडक असतो आणि पावसाळ्यात मोसमी पावसाचा हिस्सा पडतो. हिवाळ्यात काही दिवस धुके व थंडी असते. गंगेच्या पुरामुळे काही भागात दरवर्षी पाणी शिरते.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

बनारसी साडीचे विणकाम हा जिल्ह्याचा जुना आणि प्रसिद्ध उद्योग आहे. याशिवाय पितळे व धातूकाम, गालिचे, लाकडी खेळणी आणि दागिने तयार करण्याचे उद्योग आहेत. पर्यटन आणि धार्मिक स्थळांमुळे हॉटेल व वाहतूक व्यवसायाला मोठा आधार मिळतो.

वाराणसीजवळ रेल्वेचा लोकोमोटिव्ह कारखाना आहे आणि तो जिल्ह्याच्या औद्योगिक ओळखीचा भाग आहे. शेतीत भात, गहू, ऊस, तेलबिया आणि भाजीपाला यांची लागवड होते. दुग्ध व्यवसायही ग्रामीण भागात महत्त्वाचा आहे.

प्रमुख शहरे

जिल्ह्यातील प्रमुख शहरे वाराणसी, रामनगर, पिंड्रा आणि राजातालाब ही आहेत. रामनगर गंगेच्या पलीकडील किल्ल्यासाठी प्रसिद्ध आहे. सारनाथ हे वाराणसी शहरालगतचे जागतिक कीर्तीचे बौद्ध स्थळ आहे.

वाहतूक

वाराणसी जंक्शन हे उत्तर भारतातील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. दिल्ली, मुंबई, कोलकाता आणि लखनौकडे जाणाऱ्या गाड्या येथून सुटतात. बबतपूर येथे लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. गंगेवर राष्ट्रीय जलमार्ग १ असून त्यावर जलवाहतूक होते.

पर्यटन

काशी विश्वनाथ मंदिर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे धार्मिक स्थळ आहे. २०२१ मध्ये काशी विश्वनाथ धाम कॉरिडॉर लोकांसाठी खुला झाला. दशाश्वमेध घाटावरील गंगा आरती पाहण्यासाठी दररोज हजारो पर्यटक येतात.

सारनाथ येथील धमेक स्तूप आणि संग्रहालय हे बौद्ध पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण आहे. संकट मोचन मंदिर, दुर्गा कुंड, भारत माता मंदिर आणि रामनगर किल्ला ही इतर प्रसिद्ध ठिकाणे आहेत. कार्तिक महिन्यातील देव दीपावली उत्सवात सर्व घाट दिव्यांनी उजळतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६