मदन मोहन मालवीय

मदन मोहन मालवीय हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील थोर नेते, वकील, पत्रकार आणि शिक्षणप्रसारक होते. काशी हिंदू विद्यापीठाच्या स्थापनेसाठी त्यांनी केलेले कार्य सर्वश्रुत आहे. चार वेळा काँग्रेसचे अध्यक्ष झालेल्या मालवीय यांना 'महामना' असे संबोधले जात असे.

माहिती

वरील वर्षे व तारखा इ.स. १८६१ ते १९४६ या काळातील आहेत; भारतरत्न २०१५ मध्ये जाहीर झाला.

बालपण आणि शिक्षण

मदन मोहन मालवीय यांचा जन्म २५ डिसेंबर १८६१ रोजी अलाहाबाद येथे एका सुशिक्षित कुटुंबात झाला. लहान वयातच त्यांचे आई-वडील गेल्यामुळे त्यांचे पालनपोषण आजोबांनी केले.

हुशार विद्यार्थी असलेल्या मालवीय यांनी संस्कृत व इंग्रजी भाषांवर प्रभुत्व मिळवले. पुढे त्यांनी कायद्याची पदवी घेतली आणि वकिली सुरू केली.

कार्यक्षेत्र

वकिलीबरोबरच त्यांनी पत्रकारितेत प्रवेश केला आणि 'हिंदुस्तान' व 'इंडियन ओपिनियन' या वृत्तपत्रांचे संपादन केले. आपल्या लेखनातून त्यांनी भारतीयांच्या प्रश्नांना वाचा फोडली.

१९०२ मध्ये ते इंपिरियल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचे सदस्य झाले आणि पुढील काळात त्यांनी शिक्षण व सामाजिक प्रश्नांवर आपली भूमिका मांडली. चौरीचौरा खटल्यातील आरोपींची बाजू वकील म्हणून मांडण्याचे कामही त्यांनी केले.

प्रमुख कामगिरी

आपल्या जीवनातील सर्वात मोठी कामगिरी म्हणजे काशी हिंदू विद्यापीठाची स्थापना. १९१६ मध्ये हे विद्यापीठ सुरू झाले आणि ते देशातील महत्त्वाचे शिक्षणकेंद्र बनले.

विद्यापीठासाठी निधी गोळा करण्यासाठी त्यांनी देशभर प्रवास केला आणि अनेकांकडून देणग्या मिळवल्या. पुढे ते या विद्यापीठाचे कुलगुरू झाले आणि आयुष्याच्या शेवटपर्यंत त्या कामाशी जोडले राहिले.

सामाजिक योगदान

हिंदी भाषेच्या प्रसारासाठी त्यांनी सातत्याने आग्रह धरला आणि देवनागरी लिपीच्या प्रचारासाठी काम केले. शिक्षणाचा प्रसार व सामाजिक सुधारणा यांना त्यांनी प्राधान्य दिले.

दलित व वंचित समाजाच्या प्रश्नांवरही त्यांनी भूमिका घेतली आणि अस्पृश्यता निवारणाच्या प्रयत्नांना पाठिंबा दिला. वकिली व लेखनातून त्यांनी अनेकांची बाजू मांडली.

पुरस्कार आणि सन्मान

'महामना' ही उपाधी त्यांना जनतेने व सहकाऱ्यांनी दिली आणि ती त्यांच्या नावाचा अविभाज्य भाग बनली. २०१५ मध्ये भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देऊन गौरविले.

त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक शैक्षणिक संस्था, रस्ते व स्मारके नावे मिळाली आहेत.

शिक्षणक्षेत्रातील योगदान

काशी हिंदू विद्यापीठाचे ते १९१९ ते १९३८ या काळात कुलगुरू होते. या काळात विद्यापीठात संस्कृत, विज्ञान व अभियांत्रिकी यांसारख्या विद्याशाखा उभ्या राहिल्या.

विद्यापीठासाठी निधी गोळा करण्यासाठी त्यांनी देशभर प्रवास केला आणि अनेकांकडून देणग्या मिळवल्या. आपल्या वकिलीतील उत्पन्नाचा मोठा भागही त्यांनी या कामासाठी वापरला, असे सांगितले जाते.

हिंदी भाषेच्या प्रसारासाठी त्यांनी हिंदी साहित्य संमेलनाच्या कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला आणि देवनागरी लिपीचा प्रचार केला. मालवीय यांचे व्यक्तिमत्त्व वक्तृत्व, संयम व सेवाभाव यांसाठी ओळखले जाते. कोणत्याही प्रलोभनाला बळी न पडता त्यांनी आपले आयुष्य शिक्षणाच्या कार्यासाठी वाहिले. त्यांच्याविषयीच्या आठवणी आजही विद्यापीठाच्या कार्यक्रमांत आदराने व्यक्त केल्या जातात.

वारसा

१२ नोव्हेंबर १९४६ रोजी त्यांचे निधन झाले. स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येला देशाने हा थोर नेता गमावला.

काशी हिंदू विद्यापीठ आजही देशातील आघाडीच्या शैक्षणिक संस्थांपैकी एक आहे आणि ते मालवीय यांच्या कार्याचे जिवंत स्मारक आहे.

संदर्भ

1. मदन मोहन मालवीय — मराठी विकिपीडिया
2. Madan Mohan Malaviya — English Wikipedia
3. Banaras Hindu University

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६