उडुपी रामचंद्र राव

उडुपी रामचंद्र राव हे भारतीय अंतराळ शास्त्रज्ञ होते. ते १९८४ ते १९९४ या काळात भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे (ISRO) अध्यक्ष होते. भारताच्या उपग्रह तंत्रज्ञानाच्या विकासात त्यांचा मोठा वाटा असल्यामुळे त्यांना भारताचे उपग्रह-पुरुष असे म्हटले जाते. आर्यभट्ट या भारताच्या पहिल्या उपग्रहाच्या प्रकल्पात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १९ मार्च २०१३ रोजी ते उपग्रह सन्मानसभागृहात (Satellite Hall of Fame) समाविष्ट होणारे पहिले भारतीय ठरले.

बालपण आणि शिक्षण

उडुपी रामचंद्र राव यांचा जन्म १० मार्च १९३२ रोजी कर्नाटकातील उडुपी जिल्ह्यातील अदमारू या गावी झाला. त्यांनी मद्रास विद्यापीठाच्या संलग्न महाविद्यालयातून पदवी आणि काशी हिंदू विद्यापीठातून पदव्युत्तर पदवी घेतली.

१९६० मध्ये त्यांनी गुजरात विद्यापीठातून विक्रम साराभाई यांच्या मार्गदर्शनाखाली पीएच.डी. पदवी मिळवली. पुढे ते अमेरिकेला गेले आणि १९६१ मध्ये मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमध्ये पदव्युत्तर संशोधन केले.

संशोधन क्षेत्र

त्यांची सुरुवात कॉस्मिक किरण संशोधक म्हणून झाली. अमेरिकेत असताना त्यांनी नासाच्या पायोनियर आणि एक्सप्लोरर या अंतराळ यानांवरील प्रयोगांवर काम केले. भारतात परतल्यावर १९७२ मध्ये त्यांच्यावर भारतात उपग्रह तंत्रज्ञान उभारण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली.

प्रमुख कामगिरी

१९७२ ते १९८५ या काळात ते बंगळुरू येथील इस्रो उपग्रह केंद्राचे संचालक होते. १९७५ मध्ये आर्यभट्ट उपग्रहाच्या प्रक्षेपणात त्यांचा सहभाग होता. पुढे आयएनएसएटी या दूरसंचार उपग्रहांच्या मालिकेमुळे देशाच्या दुर्गम भागांतही दूरध्वनी आणि दूरदर्शनची सोय झाली.

१९८४ मध्ये इस्रोचे अध्यक्ष झाल्यावर त्यांनी रॉकेट तंत्रज्ञानाच्या विकासाला गती दिली. १९९२ मध्ये एएसएलव्ही यानाचे आणि पुढे पीएसएलव्ही यानाचे यशस्वी उड्डाण झाले. १९९१ मध्ये त्यांनी भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपक आणि क्रायोजेनिक तंत्रज्ञानाच्या विकासाला सुरुवात केली. ते अँट्रिक्स कॉर्पोरेशनचे पहिले अध्यक्ष होते.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९७५ मध्ये त्यांना अंतराळ विज्ञानासाठी शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार मिळाला. १९७६ मध्ये पद्मभूषण आणि २०१७ मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आले. २००५ मध्ये त्यांना थिओडोर फॉन कार्मन पुरस्कार मिळाला. २०१६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय अंतराळविज्ञान महासंघाच्या सन्मानसभागृहात त्यांचा समावेश झाला.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

राव यांच्या नेतृत्वाखाली भारतात उपग्रह बांधणी आणि प्रक्षेपण यांची संपूर्ण क्षमता उभी राहिली. दूरसंचार, हवामानशास्त्र आणि नैसर्गिक स्रोतांच्या निरीक्षणासाठी उपग्रहांचा उपयोग करण्याची भारतीय पद्धत त्यांनी घडवली. निवृत्तीनंतरही ते इस्रोशी जोडलेले राहिले आणि मंगळयान मोहिमेत त्यांनी योगदान दिले.

संदर्भ

1. Udupi Ramachandra Rao — English Wikipedia
2. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ
3. भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६