पार्वती

पार्वती ही हिंदू परंपरेत शिवांची पत्नी आणि आदिशक्तीचे सौम्य रूप मानली जाते. ती पर्वतराज हिमालय व मेना यांची कन्या असल्याचे पुराणांत सांगितले जाते. उमा, गौरी, अंबा, हेमवती आणि अन्नपूर्णा अशी तिची अनेक नावे आहेत. महाराष्ट्रात गौरीपूजन आणि हरितालिका तृतीया या परंपरा तिच्याशी जोडलेल्या आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	सौम्य, सौंदर्यपूर्ण देवी; काही रूपांत दशभुजा दुर्गा
वाहन	सिंह किंवा वृषभ (काही रूपांत)
शस्त्र आणि प्रतीक	त्रिशूळ (दुर्गा रूपात), कमळ, दर्पण, अन्नपात्र
पती	शिव
पुत्र	गणेश व कार्तिकेय (स्कंद)
पिता	पर्वतराज हिमालय; माता मेना
प्रमुख मंदिरे	मदुराई मीनाक्षी, काशी विशालाक्षी, तुळजापूर भवानी, कामाख्या
प्रमुख सण	गौरीपूजन, हरितालिका तृतीया, नवरात्र, मंगळागौर
संबंधित ग्रंथ	शिवपुराण, देवी महात्म्य, सौंदर्यलहरी, कुमारसंभव
उपासना	गौरीव्रत, हळदी-कुंकू विधी, स्तोत्र पठण, सुवासिनी पूजन
अन्य नावे	उमा, गौरी, अंबा, हेमवती, अन्नपूर्णा, भवानी
महाराष्ट्रातील प्रमुख स्थळे	तुळजापूर, कोल्हापूर, सप्तशृंगगड

पार्वतीची विविध नावे प्रादेशिक परंपरांनुसार वेगळ्या अर्थाने वापरली जातात. सणांचे महिने पारंपरिक पंचांगानुसार ठरतात.

स्वरूप आणि प्रतीक

पार्वतीचे सौम्य स्वरूप सौंदर्य, करुणा आणि गृहस्थाश्रमाचे प्रतीक मानले जाते. तिच्या हातांत कमळ, दर्पण किंवा अन्नपात्र दाखवले जाते. शिवांच्या शेजारी बसलेल्या स्वरूपात ती प्रायः चित्रित केली जाते.

जेव्हा ती शक्तीरूपात प्रकट होते तेव्हा तिचे स्वरूप दुर्गा, काली किंवा भवानी यांसारखे तेजस्वी होते. म्हणून पार्वती व दुर्गा या एकाच आदिशक्तीची दोन रूपे मानली जातात. अन्नपूर्णा रूपात ती अन्नदानाची देवी मानली जाते.

पुराणातील उल्लेख

पार्वतीचा उल्लेख शिवपुराण, स्कंद पुराण आणि देवी महात्म्य यांत आढळतो. कालिदासाच्या कुमारसंभवात पार्वतीच्या तपश्चर्येचे व शिवांशी विवाहाचे वर्णन आहे.

परंपरेनुसार पूर्वजन्मी सती नावाची देवी दक्षाच्या यज्ञात आत्मदहन करून घेतल्यावर पुढील जन्मी ती हिमालयाची कन्या म्हणून जन्मली. तिने कठोर तप केल्यावर शिवांना प्रसन्न करून त्यांच्याशी विवाह केला, असे सांगितले जाते.

प्रमुख मंदिरे

मदुराईचे मीनाक्षी मंदिर, काशीचे विशालाक्षी मंदिर आणि आसाममधील कामाख्या मंदिर ही पार्वतीची प्रमुख तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. हिमालयातील केदारनाथ परिसरातही तिची स्थाने आहेत.

महाराष्ट्रात तुळजापूरची भवानी, कोल्हापूरची अंबाबाई आणि सप्तशृंगगडची देवी या पार्वतीचीच शक्तीरूपे मानल्या जातात. त्र्यंबकेश्वर परिसरातही देवीची उपासना प्राचीन काळापासून आहे.

उत्सव आणि परंपरा

भाद्रपद महिन्यात गणेशोत्सवाच्या आसपास गौरीपूजन केले जाते. गौरी म्हणजे पार्वतीचेच रूप मानले जाते. महिला गौरीची मूर्ती सजवून तिची पूजा करतात आणि ओव्या गातात.

श्रावण शुद्ध तृतीयेला हरितालिका तृतीया साजरी होते. महाराष्ट्रात या दिवशी स्त्रिया उपवास करून शिव-पार्वतीची पूजा करतात. श्रावणातील मंगळागौर पूजनही गौरीशी जोडलेले आहे.

उपासना पद्धत

पार्वती उपासनेत हळद व कुंकू अर्पण करण्याची प्रथा प्रमुख आहे. सुवासिनी पूजन, गौरीव्रत आणि स्तोत्र पठण हे उपासनेचे अंग आहेत. सौंदर्यलहरी हा ग्रंथ देवीच्या स्तुतीसाठी प्रसिद्ध मानला जातो.

भक्त ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः या मंत्राचा जप करतात. विवाहेच्छुक मुली पतीप्राप्तीसाठी गौरीव्रत करतात, अशी परंपरा महाराष्ट्रात आढळते.

महाराष्ट्रातील परंपरा

महाराष्ट्रात गौरी ही स्त्रियांची आराध्यदेवता मानली जाते. गौरीपूजनात मातीची गौरी आणून सजवली जाते आणि तिला नैवेद्य अर्पण केला जाते. ओवी गाणे व उखाणे घेणे हे या उत्सवाचे विशेष अंग आहे.

नवविवाहित वधूला प्रथम गौरीपूजनाची शिकवण दिली जाते. ही परंपरा सासरी आलेल्या वधूचे स्वागत व गृहस्थाश्रमाची शिकवण अशा दोन्ही अर्थांनी महत्त्वाची मानली जाते.

महाराष्ट्रात गौरीपूजनाच्या काळात स्त्रिया ओव्या गातात आणि उखाणे घेतात. गौरीला नवीन वस्त्र व हळद-कुंकू अर्पण केले जाते. हरितालिकेच्या दिवशी स्त्रिया रात्रभर जागरण करून शिव-पार्वतीची पूजा करतात. विवाहेच्छुक मुली पतीप्राप्तीसाठी हे व्रत पाळतात, अशी परंपरा आहे. पार्वतीची उपासना गृहस्थाश्रमातील सुखशांतीसाठी केली जाते, असे मानले जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६