पालघर जिल्हा

पालघर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या कोकण विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय पालघर येथे आहे. १ ऑगस्ट २०१४ रोजी ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून पालघर जिल्हा तयार झाला. हा महाराष्ट्राचा ३६ वा जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ५,३४४ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २९,९०,११६ आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	पालघर
विभाग	कोकण
क्षेत्रफळ	५,३४४ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	२९,९०,११६
लोकसंख्या घनता	सुमारे ५६० व्यक्ती प्रति चौरस किमी
लिंग गुणोत्तर	१,००० पुरुषांमागे ९३४ स्त्रिया
अनुसूचित जमाती	सुमारे ३७% लोकसंख्या
तालुके	८
गावे	१,००८
निर्मिती	१ ऑगस्ट २०१४
प्रमुख पिके	भात, चिकू, काजू, भाजीपाला
समुद्रकिनारा	सुमारे ११२ किमी

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे ४८ टक्के आहे. वसई-विरार हे जिल्ह्यातील मोठे शहर आहे.

जिल्ह्यात किनारी, डोंगराळ व शहरी अशा तीन प्रकारच्या जीवनशैली आढळतात. जिल्ह्याचा काही भाग मुंबई महानगर प्रदेशात येतो.

प्रशासनाचा इतिहास

२०१४ पर्यंत पालघर हा ठाणे जिल्ह्याचा भाग होता. उत्तरेकडील तालुके दुर्गम व आदिवासीबहुल असल्यामुळे स्वतंत्र प्रशासनाची मागणी होत होती.

राज्य सरकारने जून २०१४ मध्ये विभाजनाचा निर्णय घेतला. १ ऑगस्ट २०१४ पासून पालघर जिल्ह्याचे कामकाज सुरू झाले. वसई तालुका नव्या जिल्ह्यात जोडण्यात आला.

इतिहास

पालघरचा परिसर पूर्वी ठाणे जिल्ह्याचा भाग होता. येथील वसई किल्ला पोर्तुगीजांच्या काळात महत्त्वाचा होता.

१७३९ मध्ये मराठ्यांनी वसई जिंकली. चिमाजी अप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली ही मोहीम झाली.

जव्हार हे पूर्वी स्वतंत्र संस्थान होते. स्वातंत्र्यानंतर ते भारतात विलीन झाले. २०१४ मध्ये उत्तरेकडील आठ तालुके वेगळे करून पालघर जिल्हा निर्माण झाला.

वसई किल्ल्यातील अवशेष आजही पोर्तुगीज काळातील बांधकामशैलीची आठवण करून देतात.

जिल्ह्यातील आदिवासी समाजाने आपली परंपरा शतकानुशतके जपली आहे. वारली चित्रकला जगभरात ओळखली जाते. स्वातंत्र्यलढ्यात या भागातील कार्यकर्त्यांनीही सहभाग घेतला.

भूगोल

पालघर जिल्हा अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर आहे. जिल्ह्याच्या पूर्वेस सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आहेत. दक्षिणेस ठाणे, पूर्वेस नाशिक, तर उत्तरेस गुजरात राज्याची सीमा आहे.

जिल्ह्याला सुमारे ११२ किलोमीटर लांबीचा समुद्रकिनारा आहे. वैतरणा, तानसा, सूर्या व पिंजाळ या प्रमुख नद्या आहेत.

डहाणू, तलासरी, जव्हार, मोखाडा व विक्रमगड हे तालुके डोंगराळ व आदिवासीबहुल आहेत. सरासरी पर्जन्यमान सुमारे २,५०० ते ३,५०० मिलिमीटर आहे.

जिल्ह्याच्या डोंगराळ भागात दाट जंगले आहेत. सह्याद्रीच्या रांगा व किनारी मैदाने यामुळे जिल्ह्यात हवामानविषयक विविधता दिसते.

जिल्ह्याची जमीन किनारी भागात रेती व गाळाची आहे. डोंगराळ तालुक्यांत जमीन उथळ व लालसर आहे. वैतरणा व तानसा खोऱ्यातील जमीन सुपीक आहे. जिल्ह्यातील जंगलात वनजन्य उत्पादने मोठ्या प्रमाणात मिळतात.

जिल्ह्याच्या पूर्व भागातील डोंगरांमध्ये अनेक लहान नद्या उगम पावतात. या नद्यांवर लहान धरणे व बंधारे बांधले आहेत. तानसा व वैतरणा ही धरणे मुंबईसाठी पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. जिल्ह्यातील जंगलात औषधी वनस्पतीही आढळतात.

हवामान

जिल्ह्यात दमट व उष्ण हवामान आहे. किनारी भागात उकाडा जास्त जाणवतो. पावसाळ्यात मुसळधार पाऊस पडतो.

पावसाचे प्रमाण भागानुसार खूप बदलते. डोंगराळ तालुक्यांत पाऊस जास्त पडतो. हिवाळ्यात हवामान सौम्य राहते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्यात भात, चिकू, काजू व भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. वाडा येथील कोलम भात व डहाणू-घोलवड येथील चिकू प्रसिद्ध आहेत.

मासेमारी हा किनारी भागातील मुख्य व्यवसाय आहे. सातपती, डहाणू, आर्नाळा व वसई ही प्रमुख मासेमारी बंदरे आहेत.

तारापूर येथे अणुऊर्जा प्रकल्प आहे. तारापूर औद्योगिक वसाहतीत रासायन व औषध उद्योग आहेत. वसई-विरार परिसरात बांधकाम व व्यापार वाढला आहे.

मुंबईजवळ असल्यामुळे जिल्ह्यात बांधकाम व सेवा क्षेत्र वेगाने वाढले आहे. अनेक लोक रोजगारासाठी मुंबईकडे ये-जा करतात.

जिल्ह्यातील शेती बहुतांश पावसावर अवलंबून आहे. भात हे मुख्य पीक असून कोलम भाताला मागणी आहे. डहाणू व घोलवड येथील चिकू देशभरात पाठवला जातो. मासेमारी व बांधकाम या क्षेत्रांतही मोठ्या प्रमाणात रोजगार आहे.

जिल्ह्यातील बंदरे व किनारी भागात मासे सुकवण्याचे व प्रक्रिया करण्याचे लहान उद्योग आहेत. यामुळे स्थानिक कुटुंबांना हंगामी उदरनिर्वाह मिळतो.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात आठ तालुके आहेत: पालघर, वसई, डहाणू, तलासरी, जव्हार, मोखाडा, वाडा व विक्रमगड.

जिल्ह्यात वसई-विरार महानगरपालिका आहे. जव्हार, डहाणू व पालघर येथे नगरपालिका आहेत. आठ पंचायत समित्या कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील सहा तालुके पूर्णपणे आदिवासी क्षेत्रात येतात. डहाणू, तलासरी, वाडा, विक्रमगड, जव्हार व मोखाडा हे तालुके आहेत. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती आहे. जिल्ह्यात ४७७ ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ आहे. यातील सुमारे ३७ टक्के लोक अनुसूचित जमातीचे आहेत.

जिल्ह्यात वारली, कोकणा व महादेव कोळी या समाजाचे लोक मोठ्या संख्येने राहतात. आदिवासी संस्कृतीचा ठसा जिल्ह्यात दिसतो.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. शहरी भागात हिंदी व गुजराती बोलणारे लोकही राहतात.

दळणवळण व शिक्षण

जिल्ह्यातून पश्चिम रेल्वेचा मार्ग जातो. विरार, वसई, पालघर व डहाणू ही महत्त्वाची स्थानके आहेत.

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातो. मुंबईशी जोडणारे रस्ते वाहतुकीने गजबजलेले असतात.

जिल्ह्यात महाविद्यालये व तंत्रशिक्षण संस्था आहेत. आदिवासी भागातील शाळांसाठी वसतिगृह योजना राबवल्या जातात.

पर्यटनस्थळे

वसई किल्ला हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्थळ आहे. जव्हार येथील जय विलास पॅलेस व डोंगराळ सौंदर्य पर्यटकांना आकर्षित करते.

डहाणू, केळवे, बोर्डी व शिरगाव येथील समुद्रकिनारे लोकप्रिय आहेत. आर्नाळा किल्ला व तानसा परिसरातील धबधबेही पाहण्यासारखे आहेत.

जिल्ह्यातील समुद्रकिनारे पावसाळ्यानंतर पर्यटकांनी भरतात. जव्हार येथील डोंगर व धबधबे निसर्गप्रेमींना आकर्षित करतात. वसई किल्ल्यातील अवशेष इतिहासप्रेमींसाठी महत्त्वाचे आहेत.

विकासाची आव्हाने

आदिवासी तालुक्यांतील आरोग्य व शिक्षण सुविधा सुधारणे हे मोठे आव्हान आहे. कुपोषण व पाण्याची टंचाई काही भागात समस्या आहेत.

मुंबईजवळ असल्यामुळे जमिनीचे दर वाढले आहेत. वसई-विरार परिसरात गृहनिर्माण व वाहतुकीची मागणी वाढली आहे. औद्योगिक वसाहतींचा विस्तार सुरू आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६