सौदी अरेबिया

सौदी अरेबिया हा पश्चिम आशियातील अरबी द्वीपकल्पाचा बहुतांश भाग व्यापणारा देश आहे. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे २१.५ लाख चौरस किलोमीटर असून त्यातील बराचसा भाग वाळवंटी आहे. सौदी अरेबियाची राजधानी रियाध असून लोकसंख्या सुमारे ३.३ कोटी आहे. देशाचे चलन रियाल असून अधिकृत भाषा अरबी आहे. इस्लाम धर्माची दोन सर्वात पवित्र स्थळे — मक्का आणि मदिना — याच देशात आहेत. तेलाच्या मोठ्या साठ्यांमुळे देश जगातील प्रमुख ऊर्जा निर्यातदारांपैकी एक बनला आहे. अलिकडच्या काळात अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण करण्यासाठी मोठ्या सुधारणा हाती घेतल्या आहेत.

माहिती

सौदी अरेबिया हे राजतंत्र असून राजाच सर्वोच्च धार्मिक व राजकीय अधिकाराचे केंद्र असतात. शरिया कायदा हा कायद्याचा मुख्य आधार मानला जातो आणि कुराण हे देशाचे संविधान मानले जाते. प्रशासनासाठी देश अनेक प्रदेशांमध्ये विभागलेला आहे आणि प्रत्येक प्रदेशाचे प्रशासकीय केंद्र आहे. मंत्रिमंडळातील सदस्यांची नेमणूक राजाकडून केली जाते. इस्लाम धर्माचे अनुसरण देशाच्या कायद्यात व समाजजीवनात मोठ्या प्रमाणात प्रतिबिंबित होते. मक्केतील हज यात्रेच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी देश सांभाळतो. देशाची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात सरकारी क्षेत्रावर व तेल उत्पन्नावर आधारित आहे. पायाभूत सुविधा व सार्वजनिक सेवांसाठीचा खर्च मोठा असून त्याचा मोठा भाग तेल उत्पन्नातून भागवला जातो.

बाब	तपशील
राजधानी	रियाध
अधिकृत भाषा	अरबी
चलन	सौदी रियाल
क्षेत्रफळ	सुमारे २१.५ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे ३.३ कोटी
पवित्र स्थळे	मक्का व मदिना
प्रमुख उत्पन्न	तेल व वायू

अरबी द्वीपकल्प

सौदी अरेबियाच्या पश्चिमेस लाल समुद्र तर पूर्वेस पर्शियन आखात आहे. देशाच्या मध्यभागात रुब अल खाली हे जगातील सर्वात मोठ्या वाळवंटांपैकी एक आहे. वाळवंटात वाहनांच्या मार्गांवर अवलंबून असलेली वाहतूक व चराईसाठी उपयुक्त जमीन यांचे प्रमाण अधिक आहे. उत्तरेस डोंगराळ प्रदेश तर पूर्वेकडे किनारपट्टीचे मैदान आहे. देशात कायम वाहणाऱ्या नद्या नाहीत आणि त्यामुळे पाण्यासाठी भूजल व समुद्रजलाचे गोडेकरण यांवर अवलंबून राहावे लागते. काही ठिकाणी पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी धरणे व जलाशय बांधले गेले आहेत. हवामान अत्यंत उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान खूप वाढते. तेलाचे मोठे साठे पूर्वेकडील किनारपट्टीजवळ आढळतात आणि तेथेच उद्योग केंद्रित झाले आहेत. देशाच्या किनारपट्टीवर मोठी तेल वाहतूक बंदरे असून त्यातून निर्यात केली जाते.

इस्लामची पवित्र स्थळे

मक्का हे इस्लाममधील सर्वात पवित्र स्थळ असून तेथेच काबा आहे आणि जगभरातील मुस्लीम हज यात्रेसाठी येथे येतात. दरवर्षी मोठ्या संख्येने यात्रेकरू हज व उमराह या विधींसाठी देशात दाखल होतात आणि त्यामुळे शहरात मोठी व्यवस्था उभारावी लागते. मदिना येथे धर्मप्रवर्तकाच्या काळातील मशिदी असून त्या इस्लामी इतिहासातील महत्त्वाची स्थळे आहेत. या दोन्ही शहरांमध्ये केवळ मुस्लीम नागरिकांना प्रवेश दिला जातो. हज यात्रेच्या व्यवस्थापनामुळे आरोग्य, वाहतूक व निवास या क्षेत्रांत मोठा रोजगार निर्माण होतो आणि परकीय चलनही मिळते. या शहरांमध्ये वर्षभर धार्मिक पर्यटनामुळे व्यापार व सेवा क्षेत्र सक्रिय राहते.

तेल अर्थव्यवस्था

२० व्या शतकाच्या मध्यात तेलाचे मोठे साठे सापडल्यानंतर देशाचे अर्थशास्त्र पूर्णपणे बदलले. तेल व वायूची निर्यात हे सरकारच्या उत्पन्नाचे प्रमुख साधन बनले आणि त्यामुळे पायाभूत सुविधा, शिक्षण व आरोग्यसेवा यांवर मोठी गुंतवणूक शक्य झाली. देश तेल निर्यात करणाऱ्या देशांच्या संघटनेचा संस्थापक सदस्य असून जागतिक तेल बाजारात त्याचे मत महत्त्वाचे मानले जाते. उत्पादनाचे नियोजन करून जागतिक किमती स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न या संघटनेतून केला जातो. तेलाच्या किमतींवरील अवलंबनामुळे जागतिक बाजारातील चढउतारांचा परिणाम देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर थेट होतो. या कारणास्तव उत्पादन, पर्यटन व सेवा क्षेत्रांचा विस्तार करण्यावर भर दिला जात आहे. तेल शुद्धीकरण, रसायने व पेट्रोरसायन उद्योग हे उत्पन्नाचे इतर महत्त्वाचे स्रोत आहेत.

दृष्टी २०३०

अर्थव्यवस्थेचे तेलावरील अवलंबन कमी करण्यासाठी २०१६ मध्ये एक दीर्घकालीन सुधारणा कार्यक्रम जाहीर करण्यात आला. या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट नवे उद्योग उभारणे, खासगी क्षेत्राचा वाटा वाढवणे आणि रोजगारनिर्मिती हे आहेत. नवीन तंत्रज्ञान क्षेत्र, पर्यटन, मनोरंजन आणि खनिज उत्पादन यांवर विशेष लक्ष दिले जात आहे. अनेक मोठे शहरी व पायाभूत प्रकल्प हाती घेतले गेले असून त्यात नव्या तंत्रज्ञान-आधारित शहराचाही समावेश आहे. महिलांच्या सहभागात वाढ करण्यासाठी काही निर्बंध शिथिल करण्यात आले आहेत. या सुधारणांचे दीर्घकालीन यश अंमलबजावणीवर व खासगी गुंतवणुकीवर अवलंबून आहे. परदेशी गुंतवणुकीसाठी नियम सुलभ करण्यात आले असून आर्थिक क्षेत्रात सुधारणा सुरू आहेत.

समाज

सौदी समाजात कुटुंब व धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. मोठ्या कुटुंबांची परंपरा असून सामाजिक बांधिलकी मजबूत मानली जाते. गेल्या काही वर्षांत शिक्षण व कामगार बाजारात महिलांचा सहभाग वाढला आहे आणि त्यांना वाहन चालवण्यासह काही क्षेत्रांत काम करण्याची परवानगी मिळाली आहे. मोठ्या शहरांमध्ये आधुनिक सुविधा व मनोरंजनाची साधने वाढली असून सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन सुरू झाले आहे. देशातील परदेशी कामगारांची संख्या मोठी असून अनेक क्षेत्रे त्यांच्यावर अवलंबून आहेत. त्यांच्या राहणीमान व कामगार हक्कांविषयीच्या सुधारणा अधूनमधून जाहीर होतात. ग्रामीण व शहरी जीवनपद्धतींत तसेच प्रदेशांमधील विकासात फरक दिसतो. शिक्षणाचा विस्तार झपाट्याने झाला असून उच्च शिक्षणासाठी अनेक नवी विद्यापीठे उभारली गेली आहेत.

आव्हाने

सौदी अरेबियासमोरील सर्वात मोठे आव्हान पाण्याची कमतरता आहे; गोडे पाणी तयार करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा लागते. अर्थव्यवस्थेचे तेलावरील अवलंबन कमी करून तरुणांसाठी पुरेसे रोजगार निर्माण करणे हे दुसरे मोठे आव्हान आहे. लोकसंख्येचा मोठा भाग तरुण असल्याने कौशल्य विकासाची गरज अधिक आहे. हवामान बदलामुळे उष्णतेच्या लाटा व धूळ वादळांची तीव्रता वाढल्याचे दिसते. उर्जेचा वापर कमी करण्यासाठी कार्यक्षम उपकरणे व नवीकरणीय ऊर्जा प्रकल्पांवर भर दिला जात आहे. शिक्षण व कौशल्यविकासाचा दर्जा वाढवणे आणि खासगी क्षेत्राचा वाटा वाढवणे यांवर दीर्घकालीन यश अवलंबून आहे. तेलावरील अवलंबन कमी होईपर्यंत अर्थसंकल्पावर तेलाच्या किमतींचा परिणाम टिकून राहील. शहरी भागांत सार्वजनिक वाहतूक व नवीन निवासी प्रकल्पांची गरज वाढत आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६