सतीश धवन

सतीश धवन हे भारतीय अवकाश अभियंते आणि शास्त्रज्ञ होते. ते १९७२ ते १९८४ या काळात भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे (ISRO) अध्यक्ष होते. त्यांनी बंगळुरूच्या भारतीय विज्ञान संस्थेचे संचालक म्हणूनही दीर्घकाळ काम पाहिले. भारतातील प्रायोगिक द्रवगतिकी (fluid dynamics) संशोधनाचे ते जनक मानले जातात.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १५ सप्टेंबर हा त्यांचा जन्मदिवस भारतात अभियंता दिन म्हणून पाळला जातो.

बालपण आणि शिक्षण

सतीश धवन यांचा जन्म २५ सप्टेंबर १९२० रोजी श्रीनगर येथे झाला आणि त्यांचे बालपण लाहोर तसेच काश्मीरमध्ये गेले. त्यांचे वडील देवी दयाल हे लाहोर उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश होते.

त्यांनी लाहोर विद्यापीठातून भौतिकशास्त्र व गणितात पदवी, इंग्रजी साहित्यात पदव्युत्तर पदवी आणि पंजाब अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून यांत्रिक अभियांत्रिकीची पदवी अशा विविध विषयांत पदव्या मिळवल्या. पुढे अमेरिकेला जाऊन त्यांनी १९५१ मध्ये कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमधून पीएच.डी. पदवी घेतली.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे संशोधन सीमास्तर (boundary layer) आणि वायुगतिकी या विषयांवर होते. त्यांनी भारतात प्रथमच अतिध्वनी वायुबोगदा (supersonic wind tunnel) उभारला. पृष्ठभागावरील घर्षणाचे थेट मापन, त्रिमितीय सीमास्तर आणि विशिष्ट वायुप्रवाहांचा अभ्यास यात त्यांनी महत्त्वाचे योगदान दिले.

प्रमुख कामगिरी

१९५१ मध्ये ते भारतीय विज्ञान संस्थेत रुजू झाले आणि १९५५ मध्ये वैमानिक अभियांत्रिकी विभागाचे प्राध्यापक व प्रमुख झाले. १९६२ मध्ये ते संस्थेचे संचालक झाले आणि १९८१ पर्यंत त्या पदावर राहिले. या काळात संस्थेत अनेक नवे विभाग आणि संशोधन कार्यक्रम सुरू झाले.

१९७२ मध्ये विक्रम साराभाई यांच्या निधनानंतर त्यांनी इस्रोचे नेतृत्व स्वीकारले. त्यांनी अंतराळ कार्यक्रमासाठी स्वतंत्र रचना उभी केली आणि अंतराळ आयोग, अंतराळ विभाग व इस्रो अशा तीनही संस्थांचे नेतृत्व एकाच व्यक्तीकडे ठेवले. १९७५ मध्ये आर्यभट्ट हा भारताचा पहिला उपग्रह प्रक्षेपित झाला आणि १९८० मध्ये एसएलव्ही-३ यानाने प्रथमच भारतीय उपग्रह कक्षेत सोडला.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९७१ मध्ये त्यांना पद्मभूषण आणि १९८१ मध्ये पद्मविभूषण मिळाले. १९९९ मध्ये त्यांना इंदिरा गांधी राष्ट्रीय एकात्मता पुरस्कार देण्यात आला. ते १९७७ ते १९७९ या काळात भारतीय विज्ञान अकादमीचे अध्यक्ष होते.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

सतीश धवन यांनी संस्था चालवण्याची एक आदर्श पद्धत स्थापित केली. मोहिम यशस्वी झाल्यास श्रेय पथकाला आणि अपयश आल्यास जबाबदारी प्रमुखावर घेण्याची त्यांची पद्धत आजही इस्रोमध्ये आदराने स्मरली जाते. त्यांनी उभी केलेली अभियांत्रिकी परंपरा भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाचा पाया ठरली.

संदर्भ

1. Satish Dhawan — English Wikipedia
2. Indian Institute of Science — अधिकृत संकेतस्थळ
3. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६