सातारा जिल्हा

सातारा जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय सातारा शहरात आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०,४८० चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ३०,०३,७४१ आहे. जिल्हा सह्याद्रीच्या डोंगररांगांनी वेढलेला आहे. महाबळेश्वर व कास पठार या ठिकाणांमुळे जिल्हा पर्यटनासाठी ओळखला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	सातारा
विभाग	पुणे
क्षेत्रफळ	१०,४८० चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	३०,०३,७४१
लोकसंख्या घनता	२८७ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर (२०११)	८२.८७%
लिंग गुणोत्तर	१,००० पुरुषांमागे ९८८ स्त्रिया
तालुके	११
गावे (२०११)	१,७४५
शहरे (२०११)	२२
प्रमुख पिके	ज्वारी, ऊस, गहू, भात
प्रमुख नद्या	कृष्णा, कोयना, नीरा

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे १९ टक्के आहे. उर्वरित लोक गावांमध्ये राहतात.

सातारा शहर राष्ट्रीय महामार्गावर वसलेले आहे. जिल्ह्यातून रेल्वेमार्गही जातो.

नावाची व्युत्पत्ती

सातारा हे नाव सातारा किंवा सप्ततारा या शब्दांवरून आले असे मानले जाते. याचा अर्थ सात ताऱ्यांचा समूह असा सांगितला जातो.

शहराजवळ अजिंक्यतारा किल्ला आहे. मराठा काळात सातारा हे महत्त्वाचे राजकीय केंद्र होते. येथे अनेक वर्षे छत्रपतींचे वास्तव्य होते.

इतिहास

सातारा हे मराठा इतिहासातील महत्त्वाचे ठिकाण आहे. १६५९ मध्ये प्रतापगडावर शिवाजी महाराजांनी अफजल खानाचा पराभव केला.

पुढील काळात सातारा अनेक वर्षे मराठा सत्तेचे केंद्र राहिले. येथे अजिंक्यतारा किल्ला आहे.

१८१८ नंतर हा भाग ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आला. स्वातंत्र्यलढ्यात साताऱ्यातील अनेक कार्यकर्त्यांनी भाग घेतला.

स्वातंत्र्यानंतर सातारा जिल्हा मुंबई राज्यात होता. १९६० मध्ये तो महाराष्ट्राचा भाग बनला.

साताऱ्यातील अनेक किल्ले मराठा सत्तेच्या काळात महत्त्वाचे होते. या किल्ल्यांवर अनेक लढाया झाल्या.

मराठा काळातील अनेक महत्त्वाच्या घटना या जिल्ह्यात घडल्या. प्रतापगडावरील लढाईनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार झाला. स्वातंत्र्यलढ्यात साताऱ्यातील कार्यकर्त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.

भूगोल

सातारा जिल्हा सह्याद्रीच्या उंच पर्वतरांगांमध्ये वसलेला आहे. उत्तरेस पुणे, पूर्वेस सोलापूर, दक्षिणेस सांगली, पश्चिमेस रत्नागिरी व वायव्येस रायगड जिल्हा आहे.

जिल्ह्यातील पर्वतरांगांची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४,५०० फूट आहे. महाबळेश्वर भागात पाऊस खूप पडतो. माण व खटाव भाग मात्र कोरडा आहे.

कृष्णा व कोयना या प्रमुख नद्या आहेत. नीरा व माणगंगा या भीमेच्या उपनद्या आहेत. कोयना नदीवर मोठा धरणप्रकल्प आहे.

जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात दाट जंगले आहेत. पूर्व भागात खुरटी झुडपे व कृषिभूमी आढळते.

जिल्ह्याची जमीन पश्चिम भागात उथळ व लालसर आहे. पूर्व भागातील जमीन काळी व सिंचनासाठी योग्य आहे. कोयना खोऱ्यातील जमीन सुपीक आहे. डोंगरउतारामुळे पावसाचे पाणी वेगाने वाहून जाते.

जिल्ह्यातील कोयना खोरे जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथील जंगलात अनेक प्रकारचे वृक्ष व प्राणी आढळतात. कोयना धरणामुळे मोठ्या भागाला सिंचन व वीज मिळते. जिल्ह्यातील नद्यांच्या पात्रांमुळे जमीन सुपीक झाली आहे.

हवामान

जिल्ह्यात हवामान भागानुसार खूप बदलते. महाबळेश्वर भागात वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ६,००० मिलिमीटर आहे. माण व खटाव भागात ते सुमारे ५०० मिलिमीटर आहे.

डोंगराळ भागात हवा थंड राहते. पूर्व भागात उन्हाळा तीव्र असतो. हिवाळ्यात काही भागात तापमान १० अंशांपर्यंत खाली येते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्यात ज्वारी, ऊस, गहू, भात व भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. पश्चिम भागात भात व फळबागा जास्त आहेत.

महाबळेश्वर परिसरात स्ट्रॉबेरी व फुलांची शेती होते. दूध उत्पादन व पशुपालनही मोठ्या प्रमाणात आहे.

जिल्ह्यात साखर कारखाने व अभियांत्रिकी उद्योग आहेत. पर्यटनामुळे हॉटेल व वाहतूक व्यवसायाला चालना मिळते.

जिल्ह्यात दूध उत्पादन व फळबागा महत्त्वाच्या आहेत. महाबळेश्वर परिसरातील फुलांची शेतीही नावाजली आहे.

जिल्ह्यातील दुग्ध व्यवसाय शेतकऱ्यांना स्थिर उत्पन्न देतो. साखर कारखाने व फळबागा यांना चांगली बाजारपेठ आहे. महाबळेश्वर परिसरातील फुले व भाजीपाला मुंबईला पाठवला जातो. पर्यटनामुळे निवास व प्रवास सुविधांची मागणी वाढते.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात अकरा तालुके आहेत: सातारा, कराड, पाटण, कोरेगाव, वाई, महाबळेश्वर, खंडाळा, फलटण, माण, खटाव व जावली.

जिल्ह्यात महानगरपालिका नाही. नगरपालिका व नगरपंचायतींमार्फत शहरी प्रशासन चालते. अकरा पंचायत समित्या कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी उपविभागांत विभागलेले आहेत. कराड तालुका लोकसंख्येने मोठा आहे. पाटण व महाबळेश्वर हे तालुके क्षेत्रफळाने मोठे आहेत. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती कार्यरत आहे.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३०,०३,७४१ आहे. लोकसंख्या घनता २८७ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. ग्रामीण भागात बहुसंख्य लोक राहतात.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार मोठ्या प्रमाणात झाला आहे. अनेक साहित्यिक व समाजसुधारक येथून पुढे आले.

दळणवळण व शिक्षण

सातारा शहर रेल्वेमार्गावर आहे. येथून पुणे व मुंबईसाठी गाड्या उपलब्ध आहेत.

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातो. महाबळेश्वर व पंचगणीकडे जाणारे घाटरस्ते पर्यटकांसाठी महत्त्वाचे आहेत.

जिल्ह्यात महाविद्यालये व व्यावसायिक शिक्षण संस्था आहेत. कराड व सातारा येथे मोठ्या शिक्षण संस्था आहेत.

पर्यटनस्थळे

महाबळेश्वर व पंचगणी ही थंड हवेची ठिकाणे जिल्ह्यात आहेत. कास पठारावरील हंगामी फुलांचे दर्शन पर्यटकांना आकर्षित करते.

थोसेघर येथील धबधबा व कोयना धरण परिसर निसर्गप्रेमींना आवडतो. प्रतापगड, अजिंक्यतारा व सज्जनगड हे किल्ले ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहेत. चाफळ येथील राम मंदिरही प्रसिद्ध आहे.

जिल्ह्यातील किल्ले ट्रेकिंगसाठी लोकप्रिय आहेत. कोयना धरण परिसर व जंगल पाहण्यासारखे आहेत. वाई व कराड येथील मंदिरेही भाविकांना आकर्षित करतात.

जिल्ह्यातील कास पठार हंगामी फुलांसाठी प्रसिद्ध आहे. थोसेघर येथील धबधबा पावसाळ्यात देखणा दिसतो. महाबळेश्वर येथे थंड हवामान व दर्शनी मुद्दे पर्यटकांना आकर्षित करतात. सज्जनगड व चाफळ ही स्थळे भाविकांना आकर्षित करतात.

विकासाची आव्हाने

जिल्ह्याच्या पूर्व भागात दुष्काळाचा धोका आहे. पश्चिम भागात मात्र जास्त पावसामुळे जमीन क्षरणाचा प्रश्न आहे. दोन्ही भागांसाठी वेगळे उपाय आवश्यक आहेत.

पर्यटनामुळे महाबळेश्वर परिसरात पर्यावरणावर ताण येतो. कचरा व वाहतूक व्यवस्थापन सुधारण्यावर भर दिला जात आहे. शेतीसाठी फळबागा व दुग्ध व्यवसायाला प्रोत्साहन मिळत आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६