रत्नागिरी जिल्हा

रत्नागिरी जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या कोकण विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय रत्नागिरी शहरात आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ८,२०८ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ आहे. जिल्हा आंबा व काजू उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्याचा लांब समुद्रकिनारा अरबी समुद्राला लागून आहे.

माहिती

जिल्ह्याचे लिंग गुणोत्तर राज्यात सर्वाधिक आहे. शहरी लोकसंख्या मात्र एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १६ टक्के आहे.

जिल्ह्यातून कोकण रेल्वे जाते. रत्नागिरी शहर मुंबई व गोव्याशी रेल्वे व रस्त्याने जोडलेले आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

रत्नागिरी हे नाव रत्नागिरी या डोंगरावरून पडले असे मानले जाते. या डोंगरावर प्राचीन मंदिरे आहेत. काही मतांनुसार येथील व्यापारातून मिळणाऱ्या रत्नांशीही नावाचा संबंध जोडला जातो.

जिल्ह्याचा उल्लेख प्राचीन प्रवासवर्णनांत आढळतो. बंदरे व व्यापारामुळे या किनाऱ्याचे महत्त्व वाढले. लोकमान्य टिळकांच्या वास्तव्यामुळे शहराची ओळख अधिक दृढ झाली.

इतिहास

रत्नागिरीचा समुद्रकिनारा प्राचीन काळापासून व्यापारासाठी वापरला जात होता. येथील बंदरे अरब व इतर देशांशी जोडलेली होती.

१६ व्या शतकात पोर्तुगीजांचा या भागावर प्रभाव होता. पुढे मराठा सत्ता आली.

शिवाजी महाराजांनी या किनाऱ्यावर किल्ले बांधले. ब्रिटिश काळात रत्नागिरी जिल्हा मोठा होता.

स्वातंत्र्यलढ्यात रत्नागिरीतील अनेक कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला. लोकमान्य टिळक यांना रत्नागिरीत वास्तव्यास पाठवण्यात आले होते.

रत्नागिरीत अनेक किल्ले व बंदरे असल्यामुळे हा भाग सागरी व्यापाराचे केंद्र होता.

या किनाऱ्यावरील बंदरे प्राचीन काळापासून व्यापारासाठी वापरली जात होती. मराठा काळात येथील किल्ल्यांचे संरक्षण मजबूत केले गेले. स्वातंत्र्यानंतर शिक्षण व आरोग्य सुविधा विस्तारल्या.

भूगोल

रत्नागिरी जिल्हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आहे. पश्चिमेस अरबी समुद्र, पूर्वेस सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आहेत.

जिल्ह्याच्या उत्तरेस रायगड, पूर्वेस सातारा व सांगली, तर दक्षिणेस सिंधुदुर्ग जिल्हा लागून आहे.

वाशिष्ठी, शास्त्री, सावित्री व कोडवली या प्रमुख नद्या आहेत. डोंगर उतार असल्यामुळे नद्या वेगाने वाहतात. जिल्ह्यात पाऊस भरपूर पडतो.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ३,००० मिलिमीटर आहे. पावसाळ्यात किनारपट्टी हिरवाईने भरून जाते.

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश लाल व लॅटराइट प्रकारची आहे. किनारी भागात रेती व गाळ आढळतो. डोंगरउतारामुळे जमीन क्षरणाचा धोका जास्त आहे. जिल्ह्यातील नद्या लहान असून पावसाळ्यात वेगाने वाहतात.

जिल्ह्याचा किनारा खडकाळ व वळणदार आहे. काही ठिकाणी लांब वाळूचे किनारे आढळतात. डोंगरउतारामुळे पावसाचे पाणी वेगाने समुद्राकडे जाते. यामुळे जलसाठा वाढवण्यासाठी लहान बंधारे बांधले जातात.

हवामान

जिल्ह्यात दमट व उष्ण हवामान आहे. किनाऱ्यालगत उकाडा जास्त जाणवतो. पावसाळ्यात मुसळधार पाऊस पडतो.

वार्षिक पावसाचे प्रमाण सुमारे ३,००० मिलिमीटर इतके आहे. जून ते सप्टेंबर हा काळ सर्वात पावसाळी असतो. हिवाळ्यात हवामान आल्हाददायक राहते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्यात आंबा, काजू, नारळ, भात, कोकम व फणस ही प्रमुख पिके आहेत. हापूस आंबा देशभरात व परदेशातही पाठवला जातो.

मासेमारी हा किनारी भागातील मोठा व्यवसाय आहे. अनेक कुटुंबे मासे पकडणे व त्यावर प्रक्रिया करणे यावर अवलंबून आहेत.

जिल्ह्यात साखर कारखाने व मासेमारीवर आधारित उद्योग आहेत. अलीकडच्या काळात पर्यटनामुळे रोजगाराच्या संधी वाढल्या आहेत.

आंबा व काजूवर प्रक्रिया करणारे अनेक लहान उद्योग जिल्ह्यात आहेत. यामुळे स्थानिक लोकांना हंगामी रोजगार मिळतो.

जिल्ह्यातील फळबागा शेतीचा मुख्य आधार आहेत. आंबा, काजू व नारळ यांची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. मासेमारी करणाऱ्या कुटुंबांचे उत्पन्न हंगामावर अवलंबून असते. पर्यटनामुळे स्थानिक बाजारपेठांना मागणी वाढली आहे.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात नऊ तालुके आहेत: रत्नागिरी, संगमेश्वर, लांजा, राजापूर, दापोली, मंडणगड, गुहागर, चिपळूण व खेड.

जिल्ह्यात एक महानगरपालिका नाही. नगरपालिका व नगरपंचायतींमार्फत शहरी प्रशासन चालते. नऊ पंचायत समित्या कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके किनाऱ्यालगत व डोंगराळ भागात विभागलेले आहेत. चिपळूण व राजापूर हे तालुके क्षेत्रफळाने मोठे आहेत. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती आहे. जिल्ह्यात शेकडो ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ आहे. लोकसंख्या घनता १९७ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात स्त्रियांची संख्या पुरुषांपेक्षा जास्त आहे. अनेक पुरुष रोजगारासाठी मुंबईत राहतात.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. कोकणी बोली व परंपरा येथे जपल्या गेल्या आहेत.

दळणवळण व शिक्षण

कोकण रेल्वे जिल्ह्यातून जाते. यामुळे मुंबई व गोव्याशी प्रवास सोपा झाला आहे.

जिल्ह्यातील रस्ते किनाऱ्यालगतच्या गावांना जोडतात. डोंगराळ भागात प्रवासास जास्त वेळ लागतो.

जिल्ह्यात महाविद्यालये व तंत्रशिक्षण संस्था आहेत. मच्छीमार व शेतकरी कुटुंबांसाठी प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवले जातात.

पर्यटनस्थळे

गणपतीपुळे येथील गणपती मंदिर हे प्रसिद्ध तीर्थस्थान आहे. रत्नदुर्ग किल्ला व भाट्ये समुद्रकिनारा शहराजवळ आहेत.

मार्लेश्वर येथील धबधबा व मंदिर पर्यटकांना आकर्षित करते. जयगड किल्ला व पावस येथील आश्रमही पाहण्यासारखे आहेत. चिपळूण व गुहागर परिसर निसर्गसौंदर्यासाठी ओळखला जातो.

जिल्ह्यातील समुद्रकिनारे स्वच्छ व शांत आहेत. गुहागर व दापोली परिसरातील किनारे लोकप्रिय आहेत. डोंगराळ भागातील धबधबे पावसाळ्यात देखणे दिसतात.

जिल्ह्यातील किल्ले व बंदरे पर्यटकांना आकर्षित करतात. गणपतीपुळे येथे भाविक व पर्यटक दोघेही येतात. डोंगराळ भागातील वाटा ट्रेकिंगसाठी लोकप्रिय आहेत. स्थानिक मालवणी खाद्यपदार्थांना मागणी आहे.

विकासाची आव्हाने

किनारी भागात क्षरण ही मोठी समस्या आहे. समुद्राची पातळी वाढल्यामुळे काही गावांना धोका निर्माण झाला आहे. संरक्षक भिंती व वृक्षलागवड यासाठी केली जाते.

तरुणाई रोजगारासाठी शहरांकडे स्थलांतर करत असल्यामुळे लोकसंख्या वाढीचा दर कमी आहे. आंबा व काजू प्रक्रियेसाठी आधुनिक सुविधा उभारल्या जात आहेत. पर्यटनाचा विस्तार होत आहे.

संदर्भ

1. रत्नागिरी जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६