कथकली

कथकली हे केरळ राज्यातील प्रसिद्ध नृत्यनाट्य आहे. कथ म्हणजे कथा आणि कली म्हणजे नाट्य, अशी या शब्दाची फोड होते. १७व्या शतकात रामानाट्टम या पूर्वीच्या प्रकारातून याचा उगम झाला. पात्रांचे चेहरे रंगांनी रंगवले जातात आणि डोक्यावर मोठे मुकुट घातले जातात. पारंपरिक सादरीकरण संध्याकाळपासून पहाटेपर्यंत चालते. १९३० मध्ये वल्लथोल नारायण मेनन यांनी केरळ कलामंडलमची स्थापना केली.

माहिती

कथकलीमध्ये संवाद फारसा नसतो. दोन गायक पाठीमागे उभे राहून पात्रांचे संवाद गातात. अभिनेते हातांच्या मुद्रांनी आणि भावांनी अर्थ पोहोचवतात. पात्रांची विभागणी मुखशृंगाराच्या रंगांवरून होते. हिरवा रंग सज्जन पात्रांचा, तर लाल आणि काळा रंग खलनायकांचा असतो. पात्राची ओळख करून देण्यासाठी पडद्यामागून प्रवेश केला जातो. या प्रकाराला थिरनुक्कू म्हणतात.

इतिहास

१७व्या शतकात कोट्टारक्करच्या राजाने रामाच्या कथेवर आठ नाटके लिहिली. या प्रकाराला रामानाट्टम असे म्हणतात. पुढे महाभारतातील कथा जोडल्या गेल्या. वेट्टत्तू राजाने सादरीकरणाची पद्धत सुधारली. त्यांनी चेंडा हे वाद्य आणि पडद्यामागून पात्रांची ओळख करून देण्याची प्रथा सुरू केली. १८व्या शतकात कोट्टयमच्या राजाने चार महत्त्वाची नाटके लिहिली. ही नाटके कथकलीचा आधार मानली जातात. १९व्या शतकात आश्रय कमी झाल्यामुळे या कलेचा ऱ्हास झाला. पूर्वी कलायोगम नावाचे संघ मंदिरांमध्ये कार्यक्रम करत असत. हे संघ स्थानिक पातळीवर चालत असत. आश्रय कमी झाल्यावर अनेक संघ बंद पडले. काही कुटुंबांनी ही कला जपली. आज कलामंडलम आणि इतर संस्था प्रशिक्षण देतात. परदेशातही कथकलीचे कार्यक्रम होतात. कथकलीची नाटके आट्टकथा म्हणून ओळखली जातात. या नाटकांचा संग्रह पिढ्यानपिढ्या जपला गेला. प्रत्येक नाटकात अनेक पात्रे असतात. नाटकाची भाषा बहुतेक मल्याळम आणि संस्कृत यांचे मिश्रण असते.

मुखशृंगार आणि पात्रे

मुखशृंगारासाठी पांढरा, लाल, हिरवा आणि काळा हे रंग वापरतात. हिरवा रंग पच्चा म्हणून ओळखला जातो. तो सज्जन पात्रांसाठी असतो. काथी हा रंग खलनायकांसाठी वापरतात. थाडी म्हणजे दाढीचा प्रकार, जो राक्षसांचा असतो. स्त्रिया आणि ऋषींसाठी साधा मिनुक्कू शृंगार केला जातो. चेहऱ्यावर तांदळाच्या पेस्टने बनवलेली पांढरी कडा चिकटवली जाते. तिला चुट्टी म्हणतात. डोक्यावर विविध प्रकारचे मुकुट घातले जातात. खाली रुंद घागरा आणि सोनेरी दागिने असतात. पूर्ण शृंगार पूर्ण होण्यासाठी चार ते पाच तास लागतात असे सांगितले जाते. म्हणून अभिनेते संध्याकाळी लवकर तयारीला लागतात.

कथकलीतील पात्रांची विभागणी मुखशृंगारावरून होते. पच्चा म्हणजे हिरवा शृंगार, जो सज्जन पात्रांसाठी असतो. राम, कृष्ण आणि अर्जुन अशा पात्रांना हा शृंगार केला जातो. काथी हा शृंगार खलनायकांसाठी वापरला जातो. रावण आणि दुर्योधन अशा पात्रांना हा शृंगार असतो. यात नाकावर आणि डोळ्यांजवळ लाल रेषा काढल्या जातात. पांढरी दाढी हनुमानासारख्या पात्रांची असते. काळी दाढी वन्य पात्रांची असते. मिनुक्कू हा साधा शृंगार स्त्रिया, ऋषी आणि दूत यांच्यासाठी असतो. नऊ रस या नृत्यनाट्यात व्यक्त केले जातात. यामुळे पात्राचा स्वभाव प्रेक्षकांना तात्काळ समजतो. त्यात शृंगार, हास्य आणि करुणा यांचा समावेश होतो. रौद्र, वीर आणि भयानक हेही रस आहेत. बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे उर्वरित रस आहेत. अभिनेता डोळ्यांच्या हालचालीने हे रस दाखवतो. यामुळे कथकलीत डोळ्यांचे प्रशिक्षण विशेष महत्त्वाचे आहे.

सादरीकरण, संगीत आणि रंगमंच

रंगमंचावर समोर एक दिवा लावला जातो. मद्दलम वाजवून सादरीकरणाची सुरुवात होते. त्यानंतर पडद्यामागून थोडयम आणि पुरप्पाड सादर होते. पात्रांच्या प्रवेशाला थिरनुक्कू म्हणतात. पडदा हळूहळू बाजूला सरकतो आणि पात्र समोर येते. हा प्रकार प्रेक्षकांना उत्सुकता देतो. अभिनेत्याला हातांच्या २४ मूलभूत मुद्रा शिकाव्या लागतात. या मुद्रांचा वापर करून शेकडो शब्द व्यक्त करता येतात. शरीराची मसाज आणि कठोर व्यायाम हे प्रशिक्षणाचे महत्त्वाचे अंग आहे. कथकलीचे गायन पारंपरिक पद्धतीने होते. दोन गायक रंगमंचाच्या मागे उभे राहतात. मुख्य गायक हातात घंटा धरतो आणि दुसरा झांजा वाजवतो. दोघे मिळून पात्रांचे संवाद गातात. गायन सोपान शैलीतून विकसित झाले असे मानले जाते. पुढे कर्नाटक संगीताचा प्रभाव वाढला. पारंपरिक रंगमंच मंदिराच्या प्रांगणात असतो. जमिनीवर गवताच्या चटया अंथरल्या जातात. या दिव्याच्या प्रकाशात पात्रांचे रंग अधिक उठून दिसतात. संध्याकाळी ढोल वाजवून सादरीकरणाची घोषणा केली जाते. या प्रथेला केलिकोट्टू म्हणतात.

प्रशिक्षण

कथकलीचे प्रशिक्षण सहा ते आठ वर्षे चालते. विद्यार्थ्याला शरीराची कडक तयारी करावी लागते. पावसाळ्यात शरीराला तेल लावून मसाज केला जातो. यामुळे शरीर लवचिक होते. हातांच्या मुद्रा आणि नऊ रस यांचा सराव सतत होतो. पूर्ण शृंगार करून सादरीकरण करणे हे शेवटचे टप्पे असते. विद्यार्थ्याला प्रथम शारीरिक व्यायाम शिकवले जातात. यामुळे शरीर लवचिक आणि मजबूत होते. नंतर हातांच्या मुद्रा आणि भाव यांचे प्रशिक्षण सुरू होते. प्रत्येक पात्राचे स्वरूप वेगळे शिकवले जाते. शेवटी संपूर्ण नाटक सादर करण्याची तयारी होते. या प्रक्रियेस सहा ते आठ वर्षे लागतात.

आजची स्थिती

वल्लथोल नारायण मेनन आणि मुकुंद राजा यांनी १९३० मध्ये केरळ कलामंडलम सुरू केले. या संस्थेने कथकलीला नवे जीवन दिले. आज हे नृत्यनाट्य जगभरात सादर होते. पर्यटक केरळमध्ये कथकलीचे कार्यक्रम पाहण्यासाठी येतात. कलामंडलममध्ये आजही पारंपरिक पद्धतीने प्रशिक्षण दिले जाते. पूर्वी स्त्रियांचे काम करण्यास पुरुषच पात्र साकारत असत. आज स्त्रियाही कथकलीमध्ये प्रवेश करत आहेत. मात्र पारंपरिक शैली आणि शिस्त कायम ठेवली जाते. पर्यटनामुळे छोट्या संघांना काम मिळते आहे. मात्र तयारीचा खर्च भागवणे त्यांना कठीण जाते. काही संघ परदेशांतही कार्यशाळा घेतात. यामुळे शृंगार आणि वाद्ये यांची ओळख जगभर पोहोचते. तरुण कलाकारांना नियमित काम मिळावे यासाठी सरकारी आधाराची मागणी होत आहे.

संदर्भ

1. केरळ कलामंडलम — कथकली विभाग
2. संगीत नाटक अकादमी — कथकली
3. Encyclopaedia Britannica — Kathakali
4. Sahapedia — कथकली
5. Incredible India — केरळची कला

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६