भरतनाट्यम

भरतनाट्यम हा तमिळनाडू राज्यातील शास्त्रीय नृत्यप्रकार आहे. पूर्वी या नृत्याला सादिर किंवा दासी आट्टम असे म्हणत. मंदिरांशी जोडलेल्या देवदासी या नर्तकी हे नृत्य सादर करत असत. १९३० च्या दशकात रुक्मिणी देवी अरुंडेल यांनी या नृत्याचे पुनरुज्जीवन केले. १९३६ मध्ये त्यांनी चेन्नईत कलाक्षेत्र या संस्थेची स्थापना केली. स्वातंत्र्यानंतर हे नृत्य रंगमंचावर मोठ्या प्रमाणात सादर होऊ लागले.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	शास्त्रीय नृत्य
उगमस्थान	तमिळनाडू
पूर्वीचे नाव	सादिर, दासी आट्टम
पुनरुज्जीवन	१९३० च्या दशकात
प्रमुख संस्था	कलाक्षेत्र, चेन्नई (१९३६)
वाद्ये	मृदंगम, नट्टुवंगम, व्हायोलिन, वीणा, बासरी
पोशाख	रेशमी साडी, मंदिरातील दागिने, घुंगरू
मूळ ग्रंथ	नाट्यशास्त्र, अभिनय दर्पण

या नृत्यात शरीराची स्थिती अर्धवट बसलेल्या आकारात असते. या स्थितीला अरमंडी म्हणतात. पायाचे ठसे आणि हातांच्या मुद्रा यांना समान महत्त्व असते. नृत्याची मांडणी एका ठरलेल्या क्रमाने होते. या क्रमाला मार्गम म्हणतात. नृत्याची सुरुवात सामान्यतः नटराजाच्या स्तुतीने होते. रंगमंचावर नटराजाची मूर्ती ठेवण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे.

इतिहास

या नृत्याची मुळे नाट्यशास्त्र या प्राचीन ग्रंथात आहेत. भरत मुनींनी हा ग्रंथ लिहिला असे मानले जाते. तंजावर, कुंभकोणम आणि चिदंबरम येथील मंदिरे या नृत्याची केंद्रे होती. १९व्या शतकात तंजावरच्या चार बंधूंनी नृत्याची रचना निश्चित केली. त्यांना तंजावर चौकडी असे म्हणतात. त्यांनी नृत्याच्या क्रमवारीत पदे आणि वर्णम यांचा समावेश केला. ब्रिटिश काळात देवदासी पद्धत कमजोर झाली. समाजात या नृत्याकडे संशयाने पाहिले जाऊ लागले. १९३० च्या दशकात काही विद्वानांनी हे नृत्य रंगमंचावर आणले. रुक्मिणी देवी अरुंडेल यांचे यात मोठे योगदान होते. तंजावर आणि चिदंबरम येथील मंदिरांनी या कलेला आधार दिला. मंदिरांतील शिल्पांवर नृत्याच्या मुद्रा कोरलेल्या आहेत. या शिल्पांचा अभ्यास नर्तक करतात. मंदिरातील नृत्य हे देवाच्या सेवेचा भाग मानले जात असे.

सादरीकरण

नृत्याचे तीन मुख्य भाग असतात. नृत्त म्हणजे शुद्ध लयबद्ध हालचाल. नृत्य म्हणजे भाव व्यक्त करणारे नृत्य. नाट्य म्हणजे कथानक सादर करणे. सुरुवातीला अलारिप्पू सादर होते. त्यानंतर जतीस्वरम आणि शब्दम येते. वर्णम हा कार्यक्रमाचा मध्यवर्ती भाग असतो आणि तो सर्वात लांब असतो. शेवटी तिल्लाना आणि मंगलम सादर होते. नर्तकी हातांच्या मुद्रांनी आणि चेहऱ्याच्या भावांनी कथा सांगते. डोळ्यांची हालचाल आणि मानेचे हलके हलणे यांना विशेष महत्त्व असते. पदम हा भावपूर्ण नृत्याचा प्रकार आहे. यात एकाच पदाचा अर्थ वेगवेगळ्या पद्धतीने उलगडला जातो.

त्यात शुद्ध नृत्य आणि भाव दोन्ही असतात. जतीस्वरममध्ये फक्त लय आणि स्वर असतात. यात कथानक नसते. एका पारंपरिक कार्यक्रमाला सुमारे दोन तास लागतात. कार्यक्रमात सहा ते आठ भाग असतात. प्रत्येक भागाचा स्वतःचा राग आणि ताल असतो. नर्तकी त्यानुसार हालचाली निवडते. कार्यक्रमाचा क्रम बहुतेक वेळा ठरलेला असतो. मात्र नर्तकी काही भाग वगळू शकते. नृत्यात हातांच्या मुद्रा हा भाव व्यक्त करण्याचा मुख्य मार्ग आहे. एका हाताच्या मुद्रांना असंयुक्त म्हणतात. दोन्ही हातांच्या मुद्रांना संयुक्त म्हणतात. अभिनय दर्पण या ग्रंथात या मुद्रांची यादी दिली आहे.

पताका, त्रिपताका आणि अर्धचंद्र या काही प्रसिद्ध मुद्रा आहेत. या मुद्रांनी झाड, पक्षी, नदी अशा अनेक गोष्टी दाखवता येतात. संगीत कर्नाटक पद्धतीचे असते. राग, ताल आणि साहित्य या तीन घटकांशी नृत्य जुळवले जाते. गीते तमिळ, तेलुगू, संस्कृत आणि कन्नड भाषांमध्ये असतात. लयीचे अक्षर गायन किंवा उच्चार करण्याला सोल्लुकट्टू म्हणतात. हे अक्षर नट्टुवनार म्हणतो आणि त्याच वेळी ताळ धरतो. यामुळे नर्तकीला लय स्पष्ट समजते. तंजावर चौकडीने अनेक रचना तयार केल्या. या रचना आजही सादर होतात. पुढे अनेक वाग्गेयकारांनी नृत्यासाठी गीते लिहिली. त्यांनी राग आणि ताल यांची निवड केली. आज नर्तक स्वतः नव्या रचना तयार करतात. जुन्या रचनांचाही आदर ठेवला जातो.

वाद्ये आणि पोशाख

मृदंगम हे दोन बाजूंचे ड्रम मुख्य तालवाद्य आहे. नट्टुवंगम करणारी व्यक्ती ताळ धरते आणि लयबद्ध अक्षरे म्हणते. व्हायोलिन, वीणा आणि बासरी ही इतर वाद्ये आहेत. गायक कर्नाटक संगीतातील रचना म्हणतो. नर्तकी रेशमी साडी परिधान करते. साडीची घडी पायांजवळ चाहीराप्रमाणे उघडते. यामुळे पायाच्या हालचाली स्पष्ट दिसतात. मंदिरातील शैलीतील दागिने गळ्यात, कानात आणि कंबरेवर घातले जातात. पायात घुंगरू बांधले जातात. कपाळावर लाल रंगाची बिंदी आणि केसांत फुले घातली जातात.

प्रशिक्षण आणि कलाकार

भरतनाट्यम शिकण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात. विद्यार्थी प्रथम मूलभूत पायाभरणी शिकतो. या पायऱ्यांना अडवू म्हणतात. गुरूकडून शिष्याकडे ज्ञान परंपरेने जाते. या पद्धतीला गुरु-शिष्य परंपरा म्हणतात. आज अनेक संस्थांमध्ये पदवी अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. कलाक्षेत्र आणि इतर अकादम्या प्रमाणपत्रे देतात. बालसरस्वती या देवदासी परंपरेतून आलेल्या प्रसिद्ध नर्तकी होत्या. त्यांनी पारंपरिक शैली जपली. रुक्मिणी देवी अरुंडेल यांनी नृत्याला नवे स्वरूप दिले. त्यांनी सामूहिक नृत्यनाट्ये तयार केली. आज अनेक नर्तक भारतात आणि परदेशात कार्यक्रम करतात. काहींनी नव्या विषयांवर काम केले आहे. आज भारतात अनेक नृत्य महाविद्यालये आहेत. येथे पदवी आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रम चालतात. परदेशातही भरतनाट्यमचे वर्ग लोकप्रिय आहेत. अमेरिका आणि युरोपमध्ये अनेक संस्था कार्यरत आहेत. काही नर्तकांनी शालेय अभ्यासक्रमात नृत्याचा समावेश करण्याची मागणी केली आहे.

आजची स्थिती

आज भरतनाट्यम भारतात सर्वाधिक सादर होणारे शास्त्रीय नृत्य आहे. जगभरात याचे वर्ग चालतात. अनेक नर्तक संपूर्ण भारतात आणि परदेशात कार्यक्रम करतात. संगीत नाटक अकादमीने भरतनाट्यमला शास्त्रीय नृत्य म्हणून मान्यता दिली आहे. भारतात आठ शास्त्रीय नृत्यप्रकार अधिकृत मानले जातात. अलीकडच्या काळात नर्तकांनी नव्या विषयांवरही कार्यक्रम तयार केले आहेत. समाजातील विषय आणि पर्यावरण यांवर आधारित नृत्यनाट्ये सादर होतात. पारंपरिक पद्धत मात्र कायम ठेवली जाते. अनेक नर्तक आता परदेशात स्थायिक होऊन तेथेच शिकवतात. यामुळे ही कला जागतिक पातळीवर सतत सादर होत आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६