ओडिसी

ओडिसी हे ओडिशा राज्यातील शास्त्रीय नृत्यप्रकार आहे. याचा उगम पुरीच्या जगन्नाथ मंदिरातील नृत्य परंपरेत झाला. महरी या मंदिरातील नर्तक्या पूर्वी हे नृत्य सादर करत असत. १९व्या शतकाच्या अखेरीस ही परंपरा जवळपास संपुष्टात आली. विसाव्या शतकाच्या मध्यात गुरूंनी त्याची पुनर्रचना केली. त्रिभंगी ही शरीराची तिरकी स्थिती या नृत्याची ओळख आहे.

माहिती

त्रिभंगीमध्ये डोके, धड आणि कंबर तीन वेगवेगळ्या दिशांना वाकलेली असतात. ही स्थिती मंदिरातील मूर्तींवरून घेतली आहे. चौका ही चौकोनी स्थिती पुरुषसुलभ मानली जाते. ती जगन्नाथाच्या प्रतीकाशी जोडली जाते. ओडिसी नृत्यात नर्तकीची नजर हातांच्या हालचालींशी जुळवली जाते. यामुळे चित्रातील मूर्ती जिवंत झाल्यासारखी वाटते.

इतिहास

ओडिशातील मंदिरांमध्ये नृत्य हे देवाच्या सेवेचा भाग होते. महरी नर्तक्या गीत गोविंदातील पदे नाचत असत. हे नृत्य रात्रीच्या विधीचा भाग होते. १६व्या शतकात गोटीपुआ परंपरा वाढली. यात मुलगे मुलींसारखे सजून नाचत असत. पुढे ही परंपरा गावांमध्ये लोकप्रिय झाली. १९५० च्या दशकात अनेक गुरूंनी मंदिरातील मूर्ती आणि जुन्या ग्रंथांचा अभ्यास केला. केलुचरण महापात्र, पंकज चरण दास आणि देवा प्रसाद दास यांनी या नृत्याची पुनर्रचना केली. १९५० च्या दशकाच्या अखेरीस याला राष्ट्रीय मान्यता मिळाली. महरी या मंदिरातील नर्तक्या होत्या. त्या जगन्नाथाच्या सेवेत नृत्य करत असत.

त्यांचे नृत्य रात्रीच्या विधीचा भाग होते. हे नृत्य फक्त देवासमोर सादर होत असे. पुढे गोटीपुआ परंपरा वाढली. यात मुलगे मुलींसारखे सजून नाचत असत. आजही पुरीजवळ ही परंपरा चालू आहे. भुवनेश्वरजवळील गुहांमध्ये नृत्याच्या मुद्रा कोरलेल्या आहेत. या कोरीव कामांवरून प्राचीन नृत्याची कल्पना मिळते. संशोधक या कामांचा तुलनात्मक अभ्यास करतात. मात्र आजचे ओडिसी स्वरूप विसाव्या शतकात घडले आहे.

सादरीकरण

कार्यक्रमाची सुरुवात मंगलाचरणाने होते. त्यानंतर पल्लवी आणि अभिनयाचे भाग येतात. शेवटी मोक्ष हा भाग सादर होतो. अभिनयात जयदेवाच्या गीत गोविंदातील पदे मोठ्या प्रमाणात वापरली जातात. राधा आणि कृष्णाची भावपूर्ण कथा यातून उलगडते. नर्तकीची हालचाल मंद आणि लहरी असते. खांदे, कंबर आणि डोके यांच्या हालचाली एकमेकांशी जोडल्या जातात. यामुळे शरीर मूर्तीसारखे दिसते. ओडिसीमध्ये अभिनयाला मोठे महत्त्व आहे. नर्तकी चेहऱ्याच्या भावांनी कथा सांगते. यात राधेची व्याकुळता व्यक्त होते. नर्तकी एकाच वेळी अनेक पात्रे साकारते. वेश बदलल्याशिवाय भाव बदलून ती हे करते. या नृत्यात शरीराची तीन वेगवेगळी वळणे एकत्र दिसतात. या स्थितीला त्रिभंगी म्हणतात. मंदिरातील मूर्तींवरून ही स्थिती घेतली आहे. म्हणून ओडिसीला चालते बोलते शिल्प असे म्हणतात.

संगीत, वाद्ये आणि पोशाख

मर्दल हे येथील मुख्य तालवाद्य आहे. ते पखवाजासारखे दिसते पण त्याची बांधणी वेगळी आहे. मंजिरा, बासरी आणि तानपुरा ही इतर वाद्ये आहेत. ओडिसी संगीताची स्वतःची राग आणि ताल पद्धत आहे. हे संगीत कर्नाटक किंवा हिंदुस्थानी पद्धतीपेक्षा वेगळे आहे. नर्तकी रेशमी साडी परिधान करते. साडी पायांजवळ घडी करून बांधली जाते. चांदीचे दागिने आणि केसांत पांढरे फूल घातले जाते. हातापायांना लाल रंग लावला जातो. ही पद्धत कर्नाटक किंवा हिंदुस्थानी संगीतापेक्षा वेगळी आहे. या संगीताचे आधार जयदेवाचे गीत गोविंद आणि ओडिया भाषेतील काव्य आहे.

ओडिशातील मंदिरांमध्ये हे गीत गायले जात असे. केलुचरण महापात्र यांनी या नृत्याच्या पुनर्रचनेत मोठा वाटा उचलला. संयुक्ता पाणिग्राही यांनी ओडिसीला आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळवून दिली. आज अनेक गुरूंच्या परंपरा कार्यरत आहेत. ही पद्धत ओडिया परंपरेतून आली आहे. गायनात ओडिया भाषेतील पदे वापरली जातात. संस्कृत पदेही मोठ्या प्रमाणात गायली जातात. पखवाज किंवा मर्दल हे ताल धरतात. बासरी आणि मंजिरा या सुरावटीत सहभागी होतात. साडी अशा पद्धतीने गुंडाळली जाते की पाय मोकळे राहतात. चांदीचे दागिने हे या वेशभूषेचे वैशिष्ट्य आहे. तरकासी नावाचे चांदीचे नक्षीकाम येथे प्रसिद्ध आहे. केसांत पांढरे फूल आणि कपाळावर विशिष्ट रेषा काढल्या जातात.

प्रशिक्षण आणि कलाकार

ओडिसीचे प्रशिक्षण गुरूकडून घेतले जाते. विद्यार्थ्याला प्रथम त्रिभंगी स्थिती शिकवली जाते. पायाची मजबुती आणि कंबरेची लवचिकता यांवर भर दिला जातो. रोजचा सराव आवश्यक मानला जातो. आज भुवनेश्वरमध्ये अनेक संस्था याचे प्रशिक्षण देतात. परदेशातील विद्यार्थीही ओडिसी शिकतात. आज अनेक तरुण नर्तक ओडिसी शिकत आहेत. त्यांनी पारंपरिक रचनांना नवे रूप दिले आहे. काही नर्तकांनी सामूहिक नृत्यनाट्ये तयार केली आहेत. यामुळे कथानक सादर करणे सोपे झाले. परदेशातही ओडिसीचे वर्ग वाढले आहेत. यामुळे ही कला जागतिक पातळीवर पोहोचली आहे. गुरू शिष्याला प्रत्यक्ष पाहून दुरुस्ती करतात. यामुळे शरीराची स्थिती अचूक होते. अनेक नर्तक संगीत आणि ताल यांचेही ज्ञान घेतात. यामुळे त्यांना स्वतःच्या रचना तयार करता येतात. काही नर्तक शाळांमध्ये जाऊन विद्यार्थ्यांना प्राथमिक ओळख करून देतात. यामुळे नवी पिढी या कलेकडे वळते.

आजची स्थिती

आज ओडिसी भारतातील प्रमुख शास्त्रीय नृत्यांपैकी एक आहे. भुवनेश्वर, पुरी आणि कटक येथे अनेक संस्था याचे प्रशिक्षण देतात. पुरुषही आता ओडिसी शिकतात. त्यांचा पोशाख स्त्रियांपेक्षा वेगळा असतो. ते धोतरासारखा पोशाख घालतात आणि डोक्यावर दागिने घालत नाहीत. अनेक नर्तकांनी नव्या विषयांवर कार्यक्रम तयार केले आहेत. मात्र त्रिभंगी आणि चौका ही मूलभूत अंगे कायम ठेवली जातात. ओडिशा सरकार काही संस्थांना आर्थिक मदत देते. यामुळे गुरूंना प्रशिक्षण देणे सोपे होते. अनेक शाळांमध्येही ओडिसीचे प्राथमिक प्रशिक्षण दिले जाते. काही नर्तकांनी परदेशांत शाळा सुरू केल्या आहेत. त्यांमुळे ओडिसीचे प्रशिक्षण जगभर उपलब्ध झाले आहे. मात्र मूळ परंपरेशी असलेला संबंध तसाच ठेवला जातो.

संदर्भ

1. संगीत नाटक अकादमी — ओडिसी
2. Encyclopaedia Britannica — Odissi
3. Sahapedia — ओडिसी
4. UNESCO — Jagannath Temple, Puri
5. Incredible India — ओडिशा

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६