रशियन क्रांती

रशियन क्रांती ही इ.स. १९१७ मध्ये रशियात झालेल्या राजकीय उलथापालथींची मालिका होती. या वर्षात प्रथम फेब्रुवारीत झारची सत्ता कोसळली आणि त्यानंतर ऑक्टोबरमध्ये बोल्शेविक पक्षाने सत्ता हाती घेतली. या घटनांमुळे जगातील पहिले समाजवादी राज्य उदयास आले, असे सामान्यतः मानले जाते. प्रथम महायुद्धाचा ताण, अन्नटंचाई, आर्थिक विषमता आणि राजकीय दडपशाही ही या क्रांतीची प्रमुख कारणे होती. क्रांतीनंतर झालेल्या गृहयुद्धात मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली. इ.स. १९२२ मध्ये सोव्हिएत संघाची स्थापना झाली आणि त्यानंतरच्या दशकांत या घटनेचा जागतिक राजकारणावर मोठा प्रभाव पडला.

माहिती

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रशिया हे झारच्या नेतृत्वाखालील विस्तीर्ण साम्राज्य होते. लोकसंख्येचा मोठा भाग शेतकरी होता आणि जमिनीची मालकी काही श्रीमंत वर्गाकडे केंद्रित होती. औद्योगिकीकरण झपाट्याने होत असूनही कामगारांची परिस्थिती कठीण होती.

इ.स. १९०५ मध्ये सेंट पीटर्सबर्गमध्ये निदर्शनांवर गोळीबार झाला आणि त्यानंतर देशभर विरोधाची लाट उसळली. झारने काही सुधारणा जाहीर केल्या आणि प्रतिनिधी सभेची स्थापना झाली, परंतु सत्तेचे स्वरूप मूलतः बदलले नाही.

रशियन साम्राज्यात अनेक भाषा, धर्म आणि राष्ट्रीयत्वांचे लोक राहत होते आणि केंद्रीय सत्तेचे नियंत्रण सर्वत्र एकसारखे नव्हते. शेतकऱ्यांना जमिनीवरील अधिकार मर्यादित होते आणि जुन्या कर्जाचा बोजा त्यांच्यावर होता.

इ.स. १८६१ मध्ये गुलामगिरी रद्द करण्यात आली आणि शेतकऱ्यांना जमीन देण्याची तरतूद झाली, परंतु खंडणी भरल्याशिवाय जमीन मिळत नव्हती. यामुळे अपेक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत आणि ग्रामीण भागात असंतोष टिकून राहिला.

इ.स. १९०६ मध्ये प्रतिनिधी सभेची निवडणूक झाली, परंतु तिचे अधिकार मर्यादित होते आणि काही काळानंतर ती विसर्जित करण्यात आली. यामुळे राजकीय सुधारणांविषयीचा अविश्वास वाढला.

झारची अवस्था

झार निकोलस दुसरा याने निर्णयक्षमतेचा अभाव दाखवला आणि प्रशासनात सुधारणा करण्यास टाळाटाळ केली, असे इतिहासकार नमूद करतात. युद्धाच्या काळात त्याने लष्करी कमान स्वतःकडे घेतल्याने अंतर्गत कारभाराकडे दुर्लक्ष झाले.

राजवाड्याचा श्रीमंत जीवनक्रम आणि सामान्य लोकांची कठीण परिस्थिती यांतील विरोधाभास स्पष्ट होता. युद्धकाळात अन्न आणि इंधनाची टंचाई वाढली आणि शहरांमध्ये रास्तभाव दुकानांसमोर रांगा लागू लागल्या.

युद्धाचा ताण

इ.स. १९१४ मध्ये रशिया प्रथम महायुद्धात उतरला. युद्धासाठी केलेल्या जमवाजमवीने शेती आणि उद्योग यांतील कामगारांची कमतरता निर्माण झाली. युद्धात मोठ्या प्रमाणात सैनिक मृत्युमुखी पडले आणि जखमी झाले. पुरवठ्याची कमतरता आणि लष्करी अपयश यांमुळे सैन्यातही असंतोष वाढला.

युद्धासाठी केलेल्या खर्चामुळे अर्थव्यवस्थेवर ताण आला आणि महागाई वाढली. शेतकऱ्यांना सैन्यात भरती केल्याने शेतीवर परिणाम झाला. या परिस्थितीत राजकीय असंतोष अधिक तीव्र झाला.

फेब्रुवारी क्रांती

इ.स. १९१७ च्या मार्चमध्ये पेट्रोग्राडमध्ये अन्नटंचाईविरुद्ध निदर्शने सुरू झाली. या निदर्शनांना कामगार आणि सैनिकांचा पाठिंबा मिळाला आणि काही दिवसांतच झारच्या सत्तेला आधार राहिला नाही.

झार निकोलस दुसरा याने सिंहासन त्याग केले आणि तात्पुरते सरकार स्थापन झाले. त्याचबरोबर कामगार आणि सैनिकांच्या प्रतिनिधींच्या परिषदा उभ्या राहिल्या, ज्यांना सोव्हिएत असे म्हटले जात असे. यामुळे सत्तेचे दुहेरी स्वरूप निर्माण झाले.

काही सैनिकांनीही बंडाच्या बाजूने भूमिका घेतली, त्यामुळे झारच्या सत्तेला लष्करी आधार राहिला नाही.

तात्पुरते सरकार युद्ध चालू ठेवण्याच्या बाजूने होते आणि त्यामुळे त्याच्याविरुद्धचा असंतोष वाढत गेला. जमिनीच्या प्रश्नावरही स्पष्ट भूमिका न घेतल्याने शेतकरी नाराज झाले.

या काळात कामगारांच्या परिषदांनी प्रभावी भूमिका बजावली. पेट्रोग्राड सोव्हिएतमध्ये कामगार आणि सैनिकांचे प्रतिनिधी होते आणि तिने सरकारच्या निर्णयांना आव्हान देण्यास सुरुवात केली.

ऑक्टोबर क्रांती

इ.स. १९१७ च्या एप्रिलमध्ये व्लादिमीर लेनिन रशियात परत आले आणि त्यांनी सत्ता सोव्हिएतकडे सोपवण्याची मागणी मांडली. बोल्शेविक पक्षाने शांतता, जमीन आणि अन्न या मागण्यांवरून लोकांचा पाठिंबा मिळवला.

७ नोव्हेंबर १९१७ रोजी, जे रशियन जुन्या दिनदर्शिकेनुसार २५ ऑक्टोबर होते, बोल्शेविकांनी पेट्रोग्राडमध्ये सत्ता हाती घेतली. सत्ता सोव्हिएतच्या हाती सोपवण्याची घोषणा झाली आणि नवे सरकार स्थापन झाले.

सत्ता हाती घेण्याची कृती मोठ्या प्रमाणात सशस्त्र कारवाईशिवाय पार पडली. पुढील काही महिन्यांत सत्ता देशभरातील सोव्हिएतांकडे सोपवण्यात आली आणि नवे सरकार स्थापन झाले.

नव्या सरकारने युद्धातून बाहेर पडण्याचा निर्णय जाहीर केला आणि जमिनीविषयी आदेश काढले. पुढील काळात उद्योगांवर नियंत्रण आणि अन्नपुरवठ्यावर देखरेख यांसारखे उपाय केले गेले.

टप्पा	दिनांक
१९०५ ची क्रांती	इ.स. १९०५
प्रथम महायुद्धात प्रवेश	इ.स. १९१४
फेब्रुवारी क्रांती	इ.स. १९१७ चा मार्च
ऑक्टोबर क्रांती	७ नोव्हेंबर १९१७
गृहयुद्ध	इ.स. १९१८ ते १९२१
सोव्हिएत संघाची स्थापना	इ.स. १९२२

सोव्हिएत सत्ता

सत्ता हाती घेतल्यानंतर बोल्शेविकांना विरोधाचा सामना करावा लागला. इ.स. १९१८ ते १९२१ या काळात गृहयुद्ध झाले, ज्यात सोव्हिएत सत्तेविरुद्ध अनेक गट लढले. या युद्धात आणि त्यासोबतच्या अन्नटंचाईत मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली.

इ.स. १९२२ मध्ये अनेक सोव्हिएत प्रजासत्ताकांचे एकत्रीकरण करून सोव्हिएत समाजवादी प्रजासत्ताक संघाची स्थापना झाली. नव्या राज्यघटनेत सत्तेची रचना निश्चित करण्यात आली.

गृहयुद्धात सोव्हिएत सत्तेने आपले टिकून राहणे सिद्ध केले, परंतु त्यासाठी मोठी किंमत मोजावी लागली. युद्धकाळातील धोरणांमुळे अन्नपुरवठा आणि उत्पादनावर परिणाम झाला आणि अनेक भागांत दुष्काळजन्य परिस्थिती निर्माण झाली.

इ.स. १९२१ नंतर अर्थव्यवस्थेला काही प्रमाणात सावध केले गेले आणि शेतकऱ्यांना उत्पादन विकण्याची मुभा देण्यात आली. या बदलामुळे परिस्थिती काही प्रमाणात सुधारली.

लेनिन यांचा इ.स. १९२४ मध्ये मृत्यू झाला. त्यानंतरच्या काळात सत्तासंघर्षात जोसेफ स्टालिन यांनी वर्चस्व मिळवले आणि पुढील दशकांत देशाची दिशा ठरवली.

परिणाम

रशियन क्रांतीमुळे जागतिक राजकारणात नवा शक्तिकेंद्र उदयास आला आणि सत्ता बदलण्याची एक नवी पद्धत समोर आली. अनेक देशांतील कामगार आणि राष्ट्रीय चळवळींनी या घटनेकडे आशेने पाहिले, तर अनेक सरकारांनी भीतीने.

इ.स. १९१९ मध्ये जागतिक कम्युनिस्ट संघटनेची स्थापना झाली आणि तिच्यामार्फत अनेक देशांतील संघटनांशी संपर्क साधला गेला. वसाहतींमधील स्वातंत्र्य चळवळींनीही या घटनेचा संदर्भ घेतला.

सोव्हिएत संघ पुढे जागतिक महासत्ता बनला आणि शीतयुद्धातील एक प्रमुख केंद्र ठरला. या क्रांतीचा अभ्यास आजही राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र आणि इतिहास या विषयांत केला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६