रघुनाथ माशेलकर

रघुनाथ माशेलकर हे भारतीय रसायन अभियंते आणि संशोधन संस्थांचे नेतृत्व करणारे शास्त्रज्ञ आहेत. त्यांचे संशोधन पॉलिमर विज्ञान आणि अभियांत्रिकी या क्षेत्रात झाले आहे. १९९५ ते २००६ या काळात ते वैज्ञानिक तथा औद्योगिक संशोधन परिषदेचे (CSIR) महासंचालक होते आणि त्यांनी या संस्थेचे कामकाज पूर्णपणे बदलून टाकले.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १९९८ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले.

बालपण आणि शिक्षण

रघुनाथ माशेलकर यांचा जन्म १ जानेवारी १९४३ रोजी गोव्यातील माशेल या गावी झाला. त्यांचे बालपण अतिशय कष्टात गेले आणि शिक्षणासाठी त्यांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले.

त्यांनी मुंबईच्या रसायन तंत्रज्ञान संस्थेतून रसायन अभियांत्रिकीची पदवी घेतली आणि पुढे मुंबई विद्यापीठातून पीएच.डी. पदवी मिळवली. पुढे ते पुण्याच्या राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेत रुजू झाले आणि तिथेच संशोधनाची दीर्घ कारकीर्द घडली.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे संशोधन पॉलिमरच्या प्रवाहातील घटना, न्यूटनियन नसलेले द्रवगतिकी आणि प्रतिक्रिया अभियांत्रिकी या विषयांवर आहे. उद्योगात वापरल्या जाणाऱ्या पॉलिमर उत्पादन पद्धती सुधारण्यासाठी त्यांनी गणिती प्रतिमाने विकसित केली.

१९८२ मध्ये त्यांना अभियांत्रिकी शास्त्रांसाठी शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार मिळाला. पुढे ते राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेचे संचालक झाले.

प्रमुख कामगिरी

१९९५ मध्ये सीएसआयआरचे महासंचालक झाल्यावर त्यांनी संस्थेसाठी धोरण आखले आणि संशोधनाला उद्योगाच्या गरजांशी जोडले. या बदलांमुळे सीएसआयआर अधिक परिणामकारक झाली आणि तिचे उत्पन्न वाढले.

पारंपरिक ज्ञानाचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांनी जागतिक पातळीवर प्रयत्न केले. भारतीय औषधी वनस्पतींच्या पारंपरिक वापराची नोंद ठेवणारी डिजिटल ग्रंथालय प्रणाली उभारण्यात त्यांचा वाटा होता. कमी किमतीत जास्त उपयोग देणारे तंत्रज्ञान विकसित करण्याची गांधीवादी अभियांत्रिकी ही संकल्पना त्यांनी मांडली.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९९१ मध्ये पद्मश्री, २००० मध्ये पद्मभूषण आणि २०१४ मध्ये पद्मविभूषण असे तीनही नागरी सन्मान त्यांना मिळाले. अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या आहेत.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

माशेलकर यांनी सार्वजनिक संशोधन संस्था उद्योगासाठी उपयुक्त कशा बनवता येतील, याचा आदर्श उभा केला. नवोपक्रम आणि बौद्धिक संपदा या विषयांवर त्यांनी भारताचे धोरण घडवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. विज्ञानाचा लाभ सामान्य माणसापर्यंत पोहोचावा यासाठी ते सतत काम करत आहेत.

संदर्भ

1. R. A. Mashelkar — अधिकृत संकेतस्थळ
2. CSIR — अधिकृत संकेतस्थळ
3. शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६