प्रयागराज जिल्हा

प्रयागराज जिल्हा हा उत्तर प्रदेश राज्याच्या पूर्व भागातील जिल्हा आहे. गंगा, यमुना आणि सरस्वती या नद्यांचा संगम याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय प्रयागराज येथे आहे. २०१८ मध्ये इलाहाबाद या शहराचे नाव बदलून प्रयागराज करण्यात आले.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

प्रयाग हा शब्द 'प्र' आणि 'याग' या भागांपासून बनला आहे. याचा अर्थ यज्ञाचे स्थळ असा होतो. प्राचीन काळात येथे यज्ञ होत असत, असे मानले जाते. या तीर्थाला 'तीर्थराज प्रयाग' असेही म्हटले जाते.

इतिहास

प्राचीन काळात हे स्थळ प्रतिष्ठान या नावाने ओळखले जात असे. पुढे हर्षवर्धनाच्या काळात येथे मोठे स्थान होते. १५८३ मध्ये अकबराने येथे किल्ला बांधला आणि शहराला इलाहाबाद असे नाव दिले.

ब्रिटिश काळात इलाहाबाद हे उत्तर भारतातील प्रशासन व शिक्षणाचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. १८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना याच शहरात झाली. स्वातंत्र्यलढ्यातही येथून अनेक चळवळींचे नेतृत्व झाले.

भूगोल

जिल्हा गंगा व यमुना नद्यांच्या मधल्या सुपीक मैदानात वसला आहे. टोंस नदीही या भागातून वाहते. उत्तरेस प्रतापगड व जौनपूर, पूर्वेस मिर्झापूर व भदोही, दक्षिणेस चित्रकूट व रीवा तर पश्चिमेस कौशांबी जिल्हे आहेत.

जिल्ह्यात उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो. मान्सूनमध्ये पाऊस पडतो. नद्यांच्या संगमामुळे येथील माती अतिशय सुपीक आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

जिल्ह्यात भात, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. आंबा व केळी यांचीही लागवड होते. नैनी येथे औद्योगिक क्षेत्र असून तेथे अभियांत्रिकी व रसायन उद्योग आहेत.

धार्मिक पर्यटनामुळे जिल्ह्याच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार मिळतो. कुंभ व माघ मेळ्याच्या काळात लाखो भाविक येतात. शिक्षण संस्था व सरकारी कार्यालयेही रोजगाराचे मोठे स्रोत आहेत. जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात शेती हा मुख्य व्यवसाय असून दुग्धव्यवसायही महत्त्वाचा आहे.

प्रमुख शहरे

प्रयागराज हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. नैनी, झुंसी, फूलपूर, सोरांव आणि हंडिया ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. नैनी येथे मोठे औद्योगिक वसाहत आहे.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी आठ तहसीलींत झाली आहे. प्रयागराज नगर निगम शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

प्रयागराज येथे बमरौली विमानतळ आहे. प्रयागराज जंक्शन हे उत्तर भारतातील व्यस्त रेल्वे स्थानक आहे. नवीन यमुना सेतूमुळे जिल्ह्यातील वाहतूक सुधारली आहे. गंगेवर राष्ट्रीय जलमार्गही विकसित केला जात आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

त्रिवेणी संगम हे जिल्ह्याचे सर्वात पवित्र स्थळ आहे. अकबराने बांधलेला किल्ला आणि त्यातील अक्षय वट ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. कुंभ मेळ्याच्या काळात संगमाच्या काठी मोठे आयोजन होते.

आनंद भवन हे नेहरू कुटुंबाचे निवासस्थान असून तेथे संग्रहालय आहे. खुसरो बाग, हनुमान मंदिर, इलाहाबाद संग्रहालय आणि इलाहाबाद विद्यापीठ ही इतर प्रमुख स्थळे आहेत.

जिल्ह्यात हिंदी व अवधी भाषा बोलल्या जातात. प्रयागराज हे उत्तर भारतातील शिक्षणाचे जुने केंद्र असून तेथे अनेक विद्यापीठे व महाविद्यालये आहेत. धार्मिक परंपरा व साहित्य यांचा येथे मोठा वारसा आहे.

संदर्भ

1. प्रयागराज जिल्हा
2. Prayagraj district
3. प्रयागराज जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६