सरस्वती

सरस्वती ही हिंदू परंपरेत विद्या, वाणी, संगीत आणि कलेची देवी मानली जाते. ती ब्रह्मदेवांची शक्ती मानली जाते आणि लक्ष्मी व पार्वती यांच्यासोबत त्रिदेवींमध्ये तिचा समावेश होतो. श्वेत वस्त्र, हंस वाहन आणि हातातील वीणा ही तिची प्रमुख चिन्हे आहेत. महाराष्ट्रात वसंत पंचमी हा दिवस विद्यारंभाचे पर्व मानला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	श्वेतवर्ण, चतुर्भुजा; श्वेत वस्त्र परिधान केलेली
वाहन	हंस (काही ठिकाणी मोर)
शस्त्र आणि प्रतीक	वीणा, पुस्तक (ग्रंथ), अक्षमाला, कमंडलू
स्थान	ब्रह्मदेवांची शक्ती; त्रिदेवींपैकी एक (परंपरेनुसार)
प्रमुख मंदिरे	बसरा ज्ञान सरस्वती मंदिर, श्रृंगेरी शारदा मंदिर, काशी
प्रमुख सण	वसंत पंचमी, नवरात्रीतील सरस्वती पूजा, दसरा
संबंधित ग्रंथ	ऋग्वेद, सरस्वती सूक्त, देवी भागवत, सरस्वती सहस्रनाम
उपासना	वीणा व पुस्तक पूजन, मंत्रजप, विद्यारंभ विधी
मंत्र	ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः
नदी	पौराणिक सरस्वती नदी; प्रयागराज येथील त्रिवेणी संगम
महाराष्ट्रातील संबंध	वसंत पंचमीचे विद्यारंभ पर्व

सरस्वती नदीचा उल्लेख ऋग्वेदात आढळतो, परंतु तिचा प्रवाह कालांतराने बदलला, असे संशोधनात सांगितले जाते. मंदिरांची यादी परंपरेत प्रसिद्ध असलेल्या स्थळांवर आधारित आहे.

स्वरूप आणि प्रतीक

सरस्वती सामान्यतः श्वेत वस्त्र परिधान केलेल्या आणि श्वेत कमळावर विराजमान असलेल्या स्वरूपात चित्रित केली जाते. तिच्या हातांत वीणा आणि पवित्र ग्रंथ असतो. हंस हे तिचे वाहन मानले जाते.

वीणा ही संगीत व नादाचे प्रतीक आहे. पुस्तक ज्ञानाचे आणि अक्षमाला साधनेचे प्रतीक मानले जाते. सरस्वती ही ज्ञानदानाची देवी असल्याने विद्यार्थी तिची विशेष उपासना करतात.

पुराणातील उल्लेख

सरस्वतीचा उल्लेख ऋग्वेदात नदी व देवी अशा दोन्ही रूपांत आढळतो. ब्राह्मण ग्रंथांत व उपनिषदांत ती वाग्देवता म्हणून वर्णिली आहे. देवी भागवतात तिचे महात्म्य विस्ताराने सांगितले आहे.

परंपरेनुसार सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मदेवांनी ज्ञानाची निर्मिती केली आणि ते ज्ञान शब्दरूपाने प्रकट करण्यासाठी सरस्वती प्रकट झाली. म्हणून तिला वाग्देवी असे म्हटले जाते. काही कथांत ती ब्रह्मदेवांची पत्नी मानली जाते.

प्रमुख मंदिरे

तेलंगणातील बसरा येथील ज्ञान सरस्वती मंदिर हे सरस्वतीचे प्रसिद्ध तीर्थस्थान मानले जाते. कर्नाटकातील श्रृंगेरी येथील शारदांबा मंदिर आणि काशी येथील देवीस्थानेही तिच्याशी जोडली जातात.

महाराष्ट्रात स्वतंत्र सरस्वतीमंदिरे कमी असली, तरी अनेक शाळा, विद्यालये व संगीत संस्थांत सरस्वतीची प्रतिष्ठापना केलेली आढळते. विद्यारंभाच्या वेळी तिचे स्मरण केले जाते.

उत्सव आणि परंपरा

वसंत पंचमी हा सरस्वतीचा प्रमुख सण मानला जातो. माघ शुद्ध पंचमीला हा उत्सव येतो. या दिवशी लहान मुलांचा विद्यारंभ करण्याची आणि पहिले अक्षर गिरवण्याची परंपरा महाराष्ट्रात आहे.

शारदीय नवरात्रीचा नववा दिवस सरस्वती पूजेसाठी विशेष मानला जातो. विद्यार्थी पुस्तके व वाद्ये देवीसमोर ठेवून पूजा करतात. संगीतक्षेत्रात गुरुपूजन व सरस्वतीपूजन एकत्र केले जाते.

उपासना पद्धत

सरस्वती उपासनेत ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः या मंत्राचा जप केला जाते. सरस्वती सहस्रनाम व सरस्वती स्तोत्राचे पठणही प्रचलित आहे. पुस्तक, वही व वाद्ये देवीसमोर ठेवून त्यांची पूजा करण्याची प्रथा आहे.

विद्यार्थी परीक्षेपूर्वी देवीचे स्मरण करतात. संगीताची साधना करणाऱ्यांसाठी सरस्वती ही आदिशक्ती मानली जाते. काही परंपरांत देवीला श्वेत पुष्पे व श्रीखंड अर्पण केले जाते.

महाराष्ट्रातील परंपरा

महाराष्ट्रात वसंत पंचमीला पिवळे वस्त्र परिधान करण्याची आणि केशरी रंगाचे अन्न तयार करण्याची परंपरा आहे. शाळांमध्ये या दिवशी सरस्वतीची मिरवणूक व सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात.

अनेक घरांत लहान मुलांचे पहिले अक्षरलेखन देवीसमोर केले जाते. ही परंपरा शिक्षणाच्या आरंभाला पवित्र विधीचे स्वरूप देते.

महाराष्ट्रात वसंत पंचमीच्या दिवशी विद्यार्थी पुस्तके व वह्या देवीसमोर ठेवून पूजा करतात. शाळांमध्ये सरस्वतीच्या चित्रासमोर दिवा लावून कार्यक्रम होतात. संगीत शिकणारे विद्यार्थी आपली वाद्ये देवीला अर्पण करून त्यांची पूजा करतात. काही घरांत लहान मुलाच्या हाताने पाटीवर पहिले अक्षर लिहून विद्यारंभ केला जातो. ज्ञान हे सर्वांत मोठे धन मानले जात असल्याने सरस्वतीची उपासना शिक्षणाच्या प्रत्येक टप्प्यावर केली जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६