अकबर

अकबर (१५ ऑक्टोबर १५४२ – ऑक्टोबर १६०५) हा मुघल साम्राज्याचा तिसरा सम्राट होता आणि १५५६ ते १६०५ या काळात त्याने राज्य केले. वयाच्या तेराव्या वर्षी तो गादीवर बसला आणि त्याच्या जवळपास पन्नास वर्षांच्या कारकिर्दीत मुघल सत्ता उत्तर भारतातून दख्खनपर्यंत विस्तारली. त्याने प्रशासन, महसूल व लष्कराची व्यवस्था केंद्रीत केली आणि विविध धर्मांच्या लोकांना राज्यकारभारात सहभागी केले. सुलह-इ-कुल अर्थात सर्वांशी सलोखा या धोरणामुळे त्याची ओळख निर्माण झाली. त्याच्या कारकिर्दीतील लष्करी मोहिमांमध्ये मोठ्या प्रमाणात हिंसाचारही झाला. मुघल प्रशासनाची चौकट पुढील पिढ्यांपर्यंत टिकली.

माहिती

अकबराचा जन्म १५४२ मध्ये सिंधमधील उमरकोट येथे झाला. त्याचे वडील हुमायू हे मुघल सम्राट होते आणि आई हमीदा बानू बेगम होती. हुमायूंच्या मृत्यूनंतर १५५६ मध्ये अकबर गादीवर आला आणि बैराम खान या सेनानायकाने पालक म्हणून कारभार सांभाळला.

वर्ष	घटना
१५४२	उमरकोट येथे जन्म
१५५६	राज्याभिषेक; पानिपतची दुसरी लढाई
१५६२	राजपूत घराण्यांशी वैवाहिक संबंध
१५६७-६८	चित्तोडगडचा वेढा
१५७५	फतेहपूर सिक्री येथे इबादत खाना
१५८१	दीन-इ-इलाहीची घोषणा
१६०५	आग्राजवळ निधन

प्रारंभिक जीवन व राज्याभिषेक

अकबराचे बालपण वडिलांच्या सत्तासंघर्षांमुळे अस्थिर होते आणि त्याला शिक्षणाच्या सातत्याचा फारसा लाभ मिळाला नाही. तो पारंपरिक अर्थाने साक्षर नव्हता, असे बहुतेक इतिहासकार मानतात, पण त्याने ग्रंथ, कला व चर्चांमध्ये सतत रस घेतला.

१५५६ मध्ये पानिपतच्या दुसऱ्या लढाईत बैराम खानच्या नेतृत्वाखालील मुघल सैन्याने हेमूच्या सैन्याचा पराभव केला आणि अकबराची सत्ता स्थिर झाली. या विजयानंतरही अनेक प्रदेशांत मुघल विरोधी शक्ती सक्रिय होत्या आणि त्यांना शांत करण्यासाठी अनेक वर्षे लागली. पुढील काही वर्षे बैराम खानचे प्रभुत्व राहिले, पण १५६० मध्ये अकबराने सत्ता स्वतः हाती घेतली. यानंतर त्याने आपल्या विश्वासू अधिकाऱ्यांचे जाळे उभारून राज्यकारभारात स्वतःचा अधिकार प्रस्थापित केला.

साम्राज्याचा विस्तार

अकबराने राजपूत घराण्यांशी वैवाहिक व राजकीय संबंध जोडून उत्तर भारतातील मोठा भाग आपल्या प्रभावाखाली आणला. जोधपूर, बिकानेर व जयपूरच्या घराण्यांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले आणि त्यांच्या सरदारांना उच्च पदे मिळाली. ज्यांनी विरोध केला त्यांच्यावर लष्करी कारवाई झाली.

१५६७-६८ मध्ये चित्तोडगडचा वेढा घातला गेला आणि त्यानंतर तेथील मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाल्याच्या नोंदी समकालीन लेखकांनी केल्या आहेत. १५६८ मध्ये रणथंबोर काबीज झाले. १५७२-७३ मध्ये गुजरात आणि त्यानंतर बंगालच्या मोहिमा झाल्या, ज्यामुळे समुद्री व्यापाराच्या मार्गांवर मुघलांचे नियंत्रण आले.

दक्षिणेकडे त्याने अहमदनगर व बरार या भागांत स्वाऱ्या केल्या आणि दख्खनमधील राज्यांशी संघर्ष सुरू ठेवला. या मोहिमा त्याच्या कारकिर्दीत पूर्णत्वास गेल्या नाहीत आणि पुढील सम्राटांच्या काळात त्या अधिक तीव्र झाल्या.

प्रशासन व महसूल व्यवस्था

अकबराने मनसबदारी पद्धती मजबूत केली, ज्यात प्रत्येक अधिकाऱ्याचा दर्जा व त्याला पुरवावयाचे सैन्य यांची निश्चिती होत असे. या पद्धतीमुळे लष्कर व प्रशासन यांना एकाच चौकटीत आणले गेले आणि केंद्राचे नियंत्रण वाढले. अधिकाऱ्यांची नोंदवही ठेवली जात असे आणि त्यांच्या कामगिरीचे मूल्यमापन केले जात असे.

महसुलासाठी टोडरमल यांनी रोजगार पद्धतीचा विकास केला, ज्यात जमिनीची मोजणी व उत्पन्नाच्या आधारे करनिश्चिती होत असे. ही व्यवस्था पुढील शतकांतही वापरली गेली. त्याने जिझिया कर काही काळ रद्द केला आणि मंदिरे व धार्मिक स्थळांना दिल्या जाणाऱ्या सवलतींचे धोरण स्वीकारले.

अकबराच्या काळात चांदीची नाणी प्रचलित होती आणि महसुलाची नोंदवही नियमित ठेवली जात असे. या नोंदींवरून त्या काळातील उत्पन्न, किंमती व व्यापार यांची माहिती मिळते.

राजधानी आग्रा येथून १५७१ मध्ये फतेहपूर सिक्री येथे हलवण्यात आली आणि तेथे मोठी बांधकामे उभारली गेली. विजयाचे स्मारक म्हणून बुलंद दरवाजा उभारला गेला. नंतर १५८५ च्या सुमारास राजधानी पुन्हा लाहोर व आग्राकडे हलली.

धार्मिक धोरण व दीन-इ-इलाही

१५७५ मध्ये अकबराने फतेहपूर सिक्री येथे इबादत खाना नावाचा सभागृह उभारला, जिथे विविध धर्मांच्या विद्वानांशी चर्चा होत असे. सुरुवातीला या चर्चा मुस्लीम विद्वानांपुरत्या होत्या, पण नंतर हिंदू, जैन, ख्रिश्चन व पारशी विद्वानही त्यात सहभागी झाले. या चर्चांमध्ये मतभेद तीव्र झाल्याने त्या काही काळानंतर थांबवल्या गेल्या.

१५७९ मध्ये महजर नावाचा फर्मान जारी करून अकबराने धार्मिक विषयांवर अंतिम निर्णय घेण्याचा अधिकार स्वतःकडे घेतला. या पावलावर पारंपरिक उलमांचा विरोध झाला. १५८१ च्या सुमारास दीन-इ-इलाही या तत्त्वज्ञानाची घोषणा झाली, ज्यात विविध धर्मांतील नैतिक मूल्ये एकत्र करण्याचा प्रयत्न होता.

या मताचे अनुयायी फार कमी होते आणि ती जनतेपर्यंत पोहोचली नाही. काही अभ्यासकांच्या मते दीन-इ-इलाही हा नवीन धर्म नव्हता, तर सुलह-इ-कुल या धोरणाचा भाग होता. अकबराने कोणावरही हा मत स्वीकारण्यासाठी जबरदस्ती केल्याचे पुरावे नाहीत.

दख्खन व अखेरची वर्षे

१५९० च्या दशकात मुघल सैन्याने दख्खनकडे मोहिमा वाढवल्या आणि अहमदनगर व बरारवर आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले. या मोहिमांना मोठा खर्च व सैन्याची गरज होती. दख्खनमधील स्थानिक सत्तांचे प्रतिकार पूर्णपणे मोडले जाऊ शकले नाहीत.

१५९९ नंतर अकबराचा मुलगा सलीम याने बंड केले आणि आपल्या पित्याविरुद्ध सत्तेचा दावा केला. हा संघर्ष काही वर्षे चालला आणि अखेरीस तडजोडीने संपला. या काळात दरबारातील गटबाजी वाढली.

१६०३ नंतर अकबराची प्रकृती ढासळू लागली आणि त्याच्या मृत्यूनंतर गादीचा वाद उभा राहिला. त्याच्या निधनानंतर ज्येष्ठ अधिकाऱ्यांनी सलीमला जहाँगीर या नावाने गादीवर बसवले. यामुळे सत्तांतर तुलनेने शांततेत पार पडले.

कला, संस्कृती व वारसा

अकबराच्या दरबारात अबुल फजल, फैजी, बिरबल, तानसेन व अनेक चित्रकार व संगीतकार होते. अबुल फजलने लिहिलेला अकबरनामा आणि ऐन-इ-अकबरी हे त्याच्या कारकिर्दीचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. या ग्रंथांत प्रशासनाची तपशीलवार माहिती मिळते.

त्याच्या काळात संस्कृत ग्रंथांची फारसीत भाषांतरे झाली आणि मुघल चित्रकलेत भारतीय व पर्शियन शैलींचा संगम दिसतो. मात्र अबुल फजलचे लिखाण अकबराच्या दरबारातीलच असल्याने त्यात स्तुतीचा भाग मोठा आहे, हे लक्षात ठेवले पाहिजे.

अकबराचे निधन १६०५ मध्ये झाले आणि त्यानंतर जहाँगीर गादीवर आला. सिकंदरा येथील त्याची समाधी मुघल वास्तुकलेचे उदाहरण मानली जाते. त्याच्या धार्मिक सलोख्याच्या धोरणाचा वारसा पुढील काळात वादग्रस्त ठरला, कारण औरंगजेबाच्या काळात ते धोरण बदलले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६