पेट्रा

पेट्रा हे जॉर्डन देशातील एक प्राचीन शहर आहे. ते अरबी वाळवंटातील खडकाळ दऱ्यांमध्ये वसलेले असून आज एक प्रमुख पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. नबाती लोकांनी हे शहर आपली राजधानी म्हणून उभारले. इ.स.पूर्व चौथ्या शतकाच्या सुमारास त्याची स्थापना झाली असावी. पुढील शतकांत ते धूप, मसाले व औषधांच्या व्यापाराचे मोठे केंद्र बनले. येथील वास्तुकला सरळ खडकात कोरलेली असल्यामुळे ती जगात वेगळी ठरते. १९८५ मध्ये पेट्रा जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाले. २००७ मध्ये जगातील नवीन सात आश्चर्यांमध्ये त्याचा समावेश झाला.

माहिती

पेट्रा समुद्रसपाटीपासून सुमारे ८०० ते १,००० मीटर उंचीवरील खडकाळ पठारावर वसलेले आहे. शहरात जाण्यासाठी अरुंद दरीतून जावे लागते. या दरीला सीक असे म्हणतात आणि ती सुमारे १.२ किलोमीटर लांब आहे. दरीच्या दोन्ही बाजूंना उभ्या खडकाच्या भिंती आहेत.

शहरातील बहुतेक प्रसिद्ध रचना गुलाबी रंगाच्या वाळूच्या दगडात कोरलेल्या आहेत. या दगडाच्या रंगामुळे पेट्राला गुलाबी शहर असेही म्हटले जाते. शहराचे क्षेत्र मोठे असून त्यात कबरी, मंदिरे, रंगमंच, स्नानगृहे व निवासस्थाने यांचा समावेश होतो. उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांवरून येथे मोठी लोकसंख्या राहत होती, असे दिसते. शहराच्या सभोवतीच्या खडकांवरही अनेक कबरी कोरलेल्या आहेत.

तपशील	माहिती
देश	जॉर्डन
बांधणारे	नबाती लोक
स्थापना	सुमारे इ.स.पूर्व ४थे शतक
मुख्य रचना	अल-खझने, अद-देर
दरीची लांबी	सुमारे १.२ किलोमीटर
जागतिक वारसा दर्जा	१९८५
नवीन सात आश्चर्ये	२००७

नबाती लोक आणि व्यापारमार्ग

नबाती हे अरबी वाळवंटातील व्यापारी व शेतकरी लोक होते. त्यांनी आपल्या हुशारीने वाळवंटातील व्यापारमार्गावर नियंत्रण मिळवले. दक्षिण अरबी द्वीपकल्पातून येणारे धूप, मसाले व औषधे येथून भूमध्य समुद्राकडे जात असत. पेट्रा या मार्गाच्या मध्यभागी असल्यामुळे तेथे मोठी बाजारपेठ तयार झाली.

व्यापारातून मिळालेल्या संपत्तीने नबातींनी भव्य रचना उभारल्या. त्यांनी स्वतःची लिपी विकसित केली आणि आपली नाणी पाडली. इ.स. १०६ मध्ये रोमन साम्राज्याने पेट्रा आपल्या साम्राज्यात सामील करून घेतले. त्यानंतर काही काळ शहराचे महत्त्व टिकले, मात्र व्यापारमार्ग बदलल्यामुळे ते हळूहळू कमी होत गेले.

खडकात कोरलेली वास्तुकला

पेट्राची सर्वात प्रसिद्ध रचना म्हणजे अल-खझने, ज्याला खजिना असेही म्हणतात. ही रचना एका उंच खडकाच्या भिंतीत कोरलेली असून तिचा दर्शनी भाग अत्यंत सुंदर आहे. त्याचे स्तंभ, कमानी व वरचा भाग पाहून ती बांधलेली इमारत वाटते, मात्र ती सर्व खडकात कोरलेली आहे. या रचनेचा उपयोग कबर किंवा मंदिर म्हणून होत असावा.

अद-देर ही दुसरी मोठी रचना आहे, जी एका मोठ्या खडकात कोरलेली आहे. ती अल-खझनेपेक्षा मोठी असून तेथे पोहोचण्यासाठी अनेक पायऱ्या चढाव्या लागतात. शहरातील रंगमंच खडकातच कोरलेला आहे आणि त्यात हजारो प्रेक्षक बसू शकत होते. राजवाड्याचे अवशेष व मोठी कबरी या भागात पसरलेल्या आहेत.

अल-खझनेच्या दर्शनी भागाची उंची सुमारे चाळीस मीटर आहे. त्याच्या वरच्या भागात एका कलशाची आकृती कोरलेली आहे, ज्यामुळे या रचनेला खजिना असे नाव मिळाले. स्थानिक समजुतीनुसार या कलशात खजिना लपलेला आहे, मात्र ही केवळ आख्यायिका आहे. या रचनेच्या आतली जागा तुलनेने रिकामी असून तेथे काही कबरी आहेत.

नबातींनी कोरीव कामात स्थानिक व हेलेनिस्टिक शैलींचा संगम साधला. काही रचनांवर प्राण्यांच्या आकृत्या व वनस्पतींचे नक्षीकाम दिसते. दगडात कोरताना वरून खाली काम करत जाण्याची पद्धत वापरली गेली असावी, कारण त्यासाठी मचाण उभारण्याची गरज पडत नाही.

जलव्यवस्था

पेट्रा कोरड्या वाळवंटात वसलेले असूनही तेथे मोठी लोकसंख्या राहत होती. याचे कारण म्हणजे नबातींनी उभारलेली अत्यंत कुशल जलव्यवस्था. तेथे पडणारा कमी पाऊस गोळा करून साठवण्यासाठी त्यांनी अनेक जलाशय व टाक्या बांधल्या. या टाक्यांची क्षमता मोठी असून त्या दगडात कोरलेल्या होत्या.

पावसाचे पाणी वाहून नेण्यासाठी कालवे व नाल्या बांधल्या गेल्या. काही कालवे मातीच्या बांधांनी वेढलेले होते, ज्यामुळे पाण्याचा वेग कमी होत असे. पूर आला तर पाणी वळवण्यासाठी बोगदेही तयार केले होते. या व्यवस्थेमुळे शहराला वर्षभर पाणी उपलब्ध होत असे.

ऱ्हास आणि पुनर्शोध

इ.स. ३६३ मध्ये आलेल्या भूकंपामुळे पेट्राच्या अनेक रचनांचे नुकसान झाले. त्यानंतरच्या काळात शहराकडे दुर्लक्ष झाले आणि तेथील रचना वाळूत व विस्मरणात गडप झाल्या. स्थानिक भटके लोक या भागात राहत होते, मात्र बाहेरील जगाला या शहराची माहिती नव्हती.

रोमन काळात पेट्रामध्ये नवीन रस्ते व रचना बांधल्या गेल्या. पुढील काळात येथे ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार झाला आणि काही रचनांचे चर्चमध्ये रूपांतर झाले. या काळातील मोझॅकचे काही अवशेष उत्खननात सापडले आहेत. शहराच्या ऱ्हासानंतर या भागात भटके मेंढपाळ राहत होते.

१८१२ मध्ये स्विस प्रवासी योहान लुडविग बर्कहार्ट यांनी या शहराला भेट दिली. त्यांनी स्थानिक लोकांच्या मदतीने येथे पोहोचून या स्थळाची माहिती युरोपला दिली. त्यानंतर अनेक प्रवासी व संशोधक येथे येऊ लागले. २०व्या शतकात येथे पद्धतशीर उत्खनन व संवर्धनाचे काम सुरू झाले.

संवर्धन आणि पर्यटन

पेट्राला पावसाचे पाणी, मिठाचे प्रमाण व पर्यटकांच्या गर्दीचा ताण आहे. खडकाच्या पृष्ठभागावर पाणी साचून दगडाची झीज होत असल्याचे आढळले आहे. काही रचना कोसळण्याच्या स्थितीत असल्यामुळे त्यांना आधार देण्यात आला आहे.

संवर्धनासाठी काही रचनांवर तात्पुरती आच्छादने ठेवली जातात. दगडात पाणी शिरून झीज होऊ नये म्हणून पाण्याचा निचरा सुधारण्याचे काम केले जाते. पूर्वी या भागात राहणाऱ्या भटक्या समुदायाला जवळच्या नवीन वसाहतीत स्थलांतरित करण्यात आले. त्यामुळे स्थळाच्या संवर्धनाचे नियोजन सोपे झाले.

पर्यटकांना रात्रीच्या वेळी मशालींच्या प्रकाशात पेट्रा पाहण्याची सोय आहे. शहराच्या जवळ वाडी मुसा येथे पर्यटकांसाठी निवास व इतर सुविधा उपलब्ध आहेत. पर्यटनातून मिळणारे उत्पन्न जॉर्डनच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे आहे. पेट्रा जॉर्डनमधील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या स्थळांपैकी एक आहे. उन्हाळ्यात येथे तीव्र उन्ह असते, त्यामुळे पर्यटकांनी पुरेसे पाणी सोबत ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. संवर्धनाच्या कामात स्थानिक लोकांचा सहभाग घेतला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६