सिंधू संस्कृती

सिंधू संस्कृती ही दक्षिण आशियातील सर्वात प्राचीन नगरसंस्कृतींपैकी एक आहे आणि ती हडप्पा संस्कृती या नावानेही ओळखली जाते. तिचे मुख्य केंद्रे आजच्या पाकिस्तानातील सिंध व पंजाब प्रांतात आणि भारतातील गुजरात, हरियाणा व राजस्थान या भागांत होती. पुरातत्त्वीय पुराव्यांनुसार परिपक्व नगरटप्पा इ.स.पू. सुमारे २६०० ते १९०० या काळात होता. या संस्कृतीची नगरे नियोजित रचनेसाठी, पक्क्या विटांनी बांधलेल्या इमारतींसाठी आणि पाण्याच्या व्यवस्थेसाठी प्रसिद्ध आहेत. तिची लिपी अजून वाचता आलेली नाही, त्यामुळे अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत. सिंधू संस्कृती हा भारतीय उपखंडाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

माहिती

हडप्पा येथे सर्वप्रथम १९२१ मध्ये दया राम साहनी यांनी उत्खनन सुरू केले आणि १९२२ मध्ये मोहेंजोदारो येथे राखलदास बॅनर्जी यांनी काम सुरू केले. दोन्ही स्थळे एकाच संस्कृतीची असल्याचे लक्षात आल्यावर १९२४ मध्ये भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे महासंचालक जॉन मार्शल यांनी या शोधाची जाहीर घोषणा केली. तेव्हापासून या भागात मोठ्या प्रमाणात उत्खनन झाले आहे.

आज हजारांहून अधिक स्थळे ज्ञात असून त्यांपैकी काही मोठी नगरे मानली जातात. राखीगढी, मोहेंजोदारो, हडप्पा, धोलावीरा आणि गणवेरीवाला यांचा त्यात समावेश होतो. या संस्कृतीचा विस्तार अफगाणिस्तानपासून गुजरातपर्यंत आणि काश्मीरपासून महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यापर्यंत पसरलेला होता.

नगररचना

सिंधू संस्कृतीची नगरे नियोजित पद्धतीने बांधलेली होती. बहुतेक मोठ्या नगरांत दोन भाग आढळतात — वरचा किल्ला भाग आणि खालचा निवासी भाग. रस्ते एकमेकांना काटकोनात छेदत होते आणि घरे पक्क्या विटांनी बांधलेली होती.

पाण्याची व्यवस्था हे या संस्कृतीचे सर्वात उल्लेखनीय वैशिष्ट्य मानले जाते. घरांत स्नानगृहे आढळली आहेत आणि गटारांचे जाळे रस्त्यांखालून जात होते. मोहेंजोदारो येथील मोठे स्नानगृह हे सर्वात प्रसिद्ध बांधकाम आहे. धोलावीरा येथे पाणी साठवण्यासाठी मोठे जलाशय आढळले आहेत.

स्थळ	आजचे स्थान	वैशिष्ट्य
हडप्पा	पंजाब, पाकिस्तान	धान्य कोठारे
मोहेंजोदारो	सिंध, पाकिस्तान	मोठे स्नानगृह
धोलावीरा	गुजरात, भारत	जलाशय व नगररचना
लोथल	गुजरात, भारत	गोदी व बंदर
राखीगढी	हरियाणा, भारत	मोठे नगर
कालीबंगन	राजस्थान, भारत	नांगरलेले शेत

समाज आणि अर्थव्यवस्था

सिंधू संस्कृतीची अर्थव्यवस्था शेती, पशुपालन आणि कारागिरी यांवर आधारित होती. गहू, बार्ली, वाटाणा आणि तीळ यांचे पुरावे आढळले आहेत. कालीबंगन येथे नांगरलेल्या शेताचे अवशेष सापडले आहेत, ज्यावरून शेतीची पद्धत समजते.

कारागिरीत मणी तयार करणे, धातूची कामे, मातीची भांडी आणि शिक्के बनवणे यांचा समावेश होता. कार्नेलियनसारखे दगड दूरच्या भागांतून आणले जात असत, ज्यावरून व्यापाराचा विस्तार लक्षात येतो. वजने एकसारखी असल्याने मोजमापाची एकसमान पद्धत अस्तित्वात होती.

लिपी

सिंधू संस्कृतीची स्वतःची लिपी होती आणि ती मुख्यतः शिक्क्यांवर, मातीच्या भांड्यांवर आणि दगडी वस्तूंवर आढळते. या लिपीतील चिन्हे लहान आणि चित्रात्मक आहेत. आतापर्यंत हजारो शिक्के सापडले आहेत, परंतु लिपी वाचण्यात कोणालाही यश आलेले नाही.

लिपी अशोधित असल्याने भाषा, राजकीय रचना आणि धार्मिक विश्वास यांविषयीचे अनेक निष्कर्ष पुराव्यांच्या आधारे काढावे लागतात. एखादी द्विभाषिक अक्षरमाला सापडल्यास अनेक प्रश्न सुटू शकतात, असे संशोधकांना वाटते.

कला आणि संशोधनाची स्थिती

सिंधू संस्कृतीचे शिक्के ही तिची सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण कलाकृती मानली जाते. हे शिक्के स्टेअटाइट नावाच्या मऊ दगडात कोरले जात असत आणि त्यावर प्राण्यांची चित्रे व लिपीची चिन्हे असतात. शिक्के व्यापारात वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंवर मोहोर मारण्यासाठी उपयुक्त ठरत असावेत.

मातीची भांडी, तांब्याची हत्यारे आणि दागिने यांवरूनही तत्कालीन कौशल्याची कल्पना येते. काही मूर्ती अत्यंत सूक्ष्म रीतीने घडवलेल्या आहेत आणि त्या कलात्मक परिपक्वता दर्शवतात.

गेल्या काही दशकांत या संस्कृतीविषयीचे संशोधन बहुआयामी झाले आहे. राखीगढी येथील उत्खननातून मिळालेल्या अवशेषांचा अनुवांशिक अभ्यासही झाला आहे आणि त्यावरून त्या काळातील लोकसंख्येच्या संबंधांविषयी चर्चा सुरू आहे. या निष्कर्षांवर संशोधकांमध्ये मतभेद असून चर्चा चालू आहे.

उपग्रहीय छायाचित्रे आणि भूगर्भीय अभ्यास यांचा वापर करून जुन्या नद्यांचे मार्ग व वसाहतींचे स्वरूप समजून घेण्याचा प्रयत्न केला जातो. या संशोधनातूनच ऱ्हासाच्या कारणांविषयी अधिक स्पष्टता येईल, अशी अपेक्षा आहे.

नगरांतील घरे बहुतेक वेळा अंगणाभोवती बांधलेली होती आणि त्यांना स्वतःची विहीर असे. अशा रचनेवरून कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप समजण्याचा प्रयत्न केला जातो, परंतु हे अजून गृहीतकाच आहे.

सिंधू संस्कृतीच्या नगरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर शस्त्रास्त्रे आढळलेली नाहीत, हे त्यांच्या सामाजिक स्वरूपाविषयीच्या चर्चेचे कारण ठरले आहे. काही संशोधक यावरून तुलनेने शांततापूर्ण समाज असल्याचा अंदाज बांधतात, तर काही हा निष्कर्ष अकालीन मानतात.

व्यापार

सिंधू संस्कृतीचे व्यापार जाळे मोठ्या प्रमाणावर पसरलेले होते. मेसोपोटेमियाशी झालेल्या व्यापाराचे पुरावे आढळले आहेत. सिंधू भागात तयार झालेले मणी, शिक्के आणि इतर वस्तू दूरच्या प्रदेशांत सापडल्या आहेत.

व्यापारासाठी एकसारखे वजनाचे दगड वापरले जात होते, ज्यावरून मोजमापाची एकसमान पद्धत असल्याचे दिसते. लोथल येथे आढळलेली रचना गोदी असल्याचे अनेक संशोधक मानतात, तर काहींना ती बांधकाम असल्याचे वाटते. हा वाद अजून सुटलेला नाही.

धार्मिक संकेत

सिंधू संस्कृतीच्या धार्मिक विश्वासांविषयी निश्चित माहिती उपलब्ध नाही, कारण लिपी अशोधित आहे. मातीच्या स्त्रीमूर्ती आणि काही शिक्क्यांवरील चित्रे यांच्या आधारे संशोधक अंदाज बांधतात. काहींच्या मते या मूर्ती देवतेच्या प्रतीक असाव्यात.

काही शिक्क्यांवर माणूस विशिष्ट आसनात बसलेला दिसतो आणि त्याच्याभोवती प्राणी आहेत. याला पुढील काळातील एका देवतेचे प्रारूप मानले जाते, परंतु हा केवळ अंदाज आहे. दफन पद्धतींवरूनही मर्यादित माहिती मिळते; अनेक दफनांत वस्तू ठेवलेल्या आढळतात.

ऱ्हासावरील मतभेद

इ.स.पू. सुमारे १९०० नंतर या संस्कृतीची नगरे हळूहळू रिकामी होऊ लागली आणि नगरव्यवस्था कमकुवत झाली. या ऱ्हासाचे कारण एकच होते, असे ठामपणे सांगता येत नाही. विविध संशोधकांनी वेगवेगळी कारणे मांडली आहेत.

काहींच्या मते हवामानातील बदल आणि नद्यांच्या मार्गातील बदलामुळे पाण्याची उपलब्धता घटली. काहींच्या मते दीर्घकाळ टिकलेला दुष्काळ महत्त्वाचा होता. काही संशोधक व्यापारातील घट, अंतर्गत संघर्ष किंवा रोगराई यांना कारणीभूत मानतात. बहुतेक आधुनिक मतांनुसार अनेक कारणे एकत्र आल्याने हा ऱ्हास झाला.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६