नेपच्यून

नेपच्यून हा सूर्यापासून आठव्या क्रमांकावर असलेला ग्रह आहे आणि सूर्यमालेतील सर्वांत दूरचा ग्रह मानला जातो. सूर्यापासून त्याचे सरासरी अंतर सुमारे ३० खगोलीय एकक म्हणजे सुमारे ४.५ अब्ज किलोमीटर आहे. त्याचा विषुववृत्तीय व्यास सुमारे ४९,५२८ किलोमीटर आहे. नेपच्यूनचा शोध गणितीय अंदाजाच्या आधारे लागला, हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. १८४६ मध्ये युरबेन ल व्हेरिये यांच्या गणनेनुसार जोहान गाले यांनी तो दुर्बिणीतून शोधला. नेपच्यूनवर सूर्यमालेतील सर्वांत वेगवान वारे वाहतात. त्याचा सर्वांत मोठा चंद्र ट्रायटन आहे. १९८९ मध्ये व्हॉयेजर-२ हे यान त्याजवळून गेले आणि आजपर्यंत तेथे गेलेले ते एकमेव यान आहे.

माहिती

नेपच्यूनचे वस्तुमान पृथ्वीच्या सुमारे १७ पट आहे. तो बर्फाळ ग्रहांच्या वर्गात मोजला जातो, कारण त्याच्या आंतररचनेत पाणी, मिथेन व अमोनिया यांचे बर्फ मोठ्या प्रमाणात असतात. गुरू व शनी यांच्याप्रमाणे तो प्रामुख्याने हायड्रोजनचा बनलेला नाही.

नेपच्यून सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास सुमारे १६५ पृथ्वी वर्षे घेतो. २०११ मध्ये त्याने १८४६ मधील शोधानंतरची पहिलीच प्रदक्षिणा पूर्ण केली. त्याचा एक दिवस सुमारे १६ तासांचा आहे.

गणितीय अंदाजानंतरचा शोध

युरेनसच्या कक्षेत काहीतरी गडबड असल्याचे १८३० च्या दशकात खगोलशास्त्रज्ञांना जाणवले. युरेनस ठरलेल्या मार्गापासून थोडा वाकत होता. या विचलनामागे दुसऱ्या एखाद्या दूरच्या ग्रहाचे गुरुत्वाकर्षण असावे, असा तर्क ल व्हेरिये यांनी मांडला.

त्यांनी त्या अज्ञात ग्रहाची स्थिती व वस्तुमान गणिताने काढले. इंग्लंडमधील जॉन काउच अ‍ॅडम्स यांनीही स्वतंत्रपणे असेच गणित केले. ल व्हेरिये यांची माहिती बर्लिन वेधशाळेत पोहोचल्यावर गाले यांनी पहिल्याच रात्री ग्रह शोधला. गणनेत सांगितलेल्या जागेपासून तो फक्त एक अंशच दूर होता.

ट्रायटन

नेपच्यूनचा सर्वांत मोठा चंद्र ट्रायटनचा शोध ग्रहाच्या शोधानंतर १७ दिवसांनी विल्यम लासेल यांनी लावला. ट्रायटनचा व्यास सुमारे २,७०० किलोमीटर आहे आणि तो सूर्यमालेतील सर्वांत थंड पृष्ठभागांपैकी एक मानला जातो.

ट्रायटन ग्रहाच्या फिरण्याच्या विरुद्ध दिशेने प्रदक्षिणा करतो. हे सूर्यमालेतील मोठ्या चंद्रांमध्ये दुर्मीळ आहे. यावरून ट्रायटन स्वतंत्र पिंड असून नंतर नेपच्यूनने त्याला पकडले असावे, असा अंदाज व्यक्त केला जातो.

व्हॉयेजर-२ ने ट्रायटनवर बर्फाचे उधळे फवारणाऱ्या रचना पाहिल्या. त्याच्या पातळ वातावरणाचाही शोध याच मोहिमेत झाला. ट्रायटनच्या पृष्ठभागावर नायट्रोजनचे बर्फ आढळते.

वारे व हवामान

नेपच्यूनवरील वाऱ्यांचा वेग तासाला सुमारे २,००० किलोमीटरपर्यंत पोहोचतो. सूर्यापासून इतक्या दूर असूनही तेथे एवढे वेगवान वारे का वाहतात, याचे समाधानकारक उत्तर अजून मिळालेले नाही. गुरूवरील वाऱ्यांच्या तुलनेत हे वारे सुमारे तीन पट वेगवान आहेत.

नेपच्यूनवर ढगांचे पट्टे व गडद डाग दिसतात. व्हॉयेजरने १९८९ मध्ये मोठा गडद डाग नोंदवला, पण नंतरच्या निरीक्षणांत तो दिसला नाही. त्यामुळे असे डाग तयार होतात व नाहीसे होतात, असे दिसते.

वैशिष्ट्य	तपशील
व्यास	सुमारे ४९,५२८ किलोमीटर
सूर्यापासून अंतर	सुमारे ४.५ अब्ज किलोमीटर
एक वर्ष	सुमारे १६५ पृथ्वी वर्षे
एक दिवस	सुमारे १६ तास
वाऱ्यांचा वेग	तासाला सुमारे २,००० किलोमीटरपर्यंत
सर्वांत मोठा चंद्र	ट्रायटन

व्हॉयेजर-२

व्हॉयेजर-२ हे यान १९७७ मध्ये प्रक्षेपित झाले आणि २५ ऑगस्ट १९८९ रोजी नेपच्यूनजवळून गेले. या भेटीत त्याने ग्रहाची, चंद्रांची व कड्यांची हजारो छायाचित्रे पाठवली. नेपच्यूनला अस्पष्ट कड्या असल्याचे याच मोहिमेतून स्पष्ट झाले.

या मोहिमेने सहा नवीन लहान चंद्रही शोधले. आजपर्यंत कोणतेही यान पुन्हा नेपच्यूनजवळ गेलेले नाही. त्यामुळे या ग्रहाविषयीची बहुतेक तपशीलवार माहिती व्हॉयेजर-२ वरूनच मिळालेली आहे.

आधुनिक निरीक्षणे

हबल व जेम्स वेब या अंतराळ दुर्बिणींनी नेपच्यूनची नवी छायाचित्रे घेतली आहेत. २०२२ मध्ये जेम्स वेबने नेपच्यूनच्या कड्यांचे तीस वर्षांतील सर्वांत स्पष्ट चित्र दिले. पृथ्वीवरील मोठ्या दुर्बिणीही या ग्रहाच्या वातावरणाचा अभ्यास करतात.

रचना व निरीक्षण

नेपच्यूनला कमीत कमी पाच मुख्य कड्या आहेत आणि त्यांना प्रमुख खगोलशास्त्रज्ञांची नावे दिली आहेत. या कड्या शनीच्या कड्यांपेक्षा अधिक गडद व अरुंद आहेत. काही कड्यांत पदार्थ घट्ट जमा झालेले भाग दिसतात.

नेपच्यूनला आतापर्यंत सोळा चंद्र ज्ञात आहेत. त्यांपैकी ट्रायटन सर्वांत मोठा असून बाकीचे बहुतेक लहान व अनियमित आकाराचे आहेत.

नेपच्यूनचा अभ्यास सूर्यमालेच्या बाह्य भागातील परिस्थिती समजण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. तेथील अतिशय कमी सूर्यप्रकाशात ग्रहांचे वातावरण कसे कार्य करते, हा प्रश्न संशोधकांना आकर्षित करतो. भविष्यातील मोहिमांची चर्चा झाली असली, तरी अशी कोणतीही मोहीम अद्याप मंजूर झालेली नाही.

नेपच्यूनची आंतररचना तीन थरांत विभागलेली असावी, असे मॉडेल सांगतात. सर्वांत आत दगड व लोखंडाचा गाभा, त्यावर पाणी, मिथेन व अमोनिया यांच्या बर्फाचा थर आणि सर्वांत वर वायूंचे वातावरण. या रचनेमुळे नेपच्यूनला बर्फाळ ग्रह असे म्हटले जाते.

नेपच्यूनचे वातावरण प्रामुख्याने हायड्रोजन व हेलियमचे बनलेले आहे आणि त्यात मिथेनचे प्रमाणही लक्षणीय आहे. मिथेन वायू लाल प्रकाश शोषून घेत असल्याने ग्रहाचा रंग निळासर दिसतो. हा रंग पृथ्वीवरील निळ्यापेक्षा अधिक गडद असतो.

व्हॉयेजर-२ ने नेपच्यूनचे चुंबकीय क्षेत्र असल्याचे शोधले. हे क्षेत्र ग्रहाच्या फिरण्याच्या अक्षाशी तिरके असून ते केंद्रापासून थोडे बाजूला आहे. अशी विचित्र रचना युरेनसवरही आढळते.

नेपच्यूनचा शोध १८४६ मध्ये लागला, पण तो आपल्या कक्षेतून एकदा पूर्ण फिरण्यासाठी जवळपास १६५ वर्षे लागली. २०११ मध्ये त्याने ही प्रदक्षिणा पूर्ण केली, तेव्हा शोधापासूनची पहिलीच फेरी संपली. या घटनेची खगोलशास्त्रज्ञांनी नोंद घेतली.

नेपच्यून हा सामान्य डोळ्यांनी दिसणारा ग्रह नाही. तो फार मंद असल्याने दुर्बिणीशिवाय दिसत नाही. सूर्यमालेतील ग्रहांमध्ये फक्त नेपच्यूनच सामान्य दृष्टीने कधीच दिसला नाही, असे सर्वसाधारणपणे सांगितले जाते.

१६१२ व १६१३ मध्ये गॅलिलिओ यांनी आपल्या दुर्बिणीतून नेपच्यून पाहिला होता, पण तो स्थिर ताऱ्यासारखा वाटल्याने त्यांनी त्याची नोंद ग्रह म्हणून केली नाही. पुढे त्याच्या आकडेवारीची तपासणी झाल्यावर हे स्पष्ट झाले.

नेपच्यूनकडे नवीन मोहीम पाठवण्याची चर्चा अनेक वर्षे सुरू आहे. अशा मोहिमेसाठी अतिशय मोठ्या अंतराचा प्रवास व दीर्घ कालावधी या अडचणी आहेत. सध्या नेपच्यूनचा अभ्यास मुख्यतः दुर्बिणींद्वारे होत आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६