नेपोलियन बोनापार्ट

नेपोलियन बोनापार्ट (१५ ऑगस्ट १७६९ – ५ मे १८२१) हा फ्रान्सचा सैन्य अधिकारी व राज्यकर्ता होता. तो १८०४ ते १८१४ या काळात फ्रेंच सम्राट होता आणि १८१५ मध्ये थोड्या काळासाठी पुन्हा सत्तेवर आला. मेडिटेरेनियन समुद्रातील कॉर्सिका बेटावर जन्मलेला नेपोलियन फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या काळात सैन्यातून पुढे आला. १७९९ मध्ये त्याने सत्ता हातात घेतली आणि पुढील पंधरा वर्षे युरोपच्या राजकारणावर त्याची प्रभावी छाप राहिली. त्याने जारी केलेली नागरी कायद्यांची संहिता आजही अनेक देशांच्या कायद्यावर प्रभाव टाकते. त्याच्या युद्धांमुळे युरोपभर मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली. वॉटर्लूच्या पराभवानंतर त्याला दक्षिण अटलांटिकमधील सेंट हेलेना बेटावर हद्दपार करण्यात आले, जिथे त्याचे निधन झाले.

माहिती

नेपोलियनचा जन्म कॉर्सिका बेटावरील अजाच्चिओ येथे एका इटालियन वंशाच्या कुटुंबात झाला. कॉर्सिका त्यावेळी फ्रान्सच्या अधिपत्याखाली होते. १७७९ मध्ये तो मुख्य भूभागावरील फ्रान्समध्ये गेला आणि फ्रेंच सैन्याच्या शाळांमध्ये शिक्षण घेतले. १७८५ मध्ये तो फ्रेंच सैन्यात अधिकारी म्हणून रुजू झाला, तेव्हा तो सोळा वर्षांचा होता. फ्रेंच राज्यक्रांती सुरू झाल्यावर त्याने क्रांतीची बाजू घेतली आणि कॉर्सिकामध्ये तिचा प्रचार केला. त्याची कारकीर्द पाहिल्यावर असे दिसते की त्याने युद्धातील यशाचा वापर राजकीय सत्ता मिळवण्यासाठी केला. सत्तेवर आल्यावर मात्र त्याने प्रशासन, कायदा व अर्थव्यवस्था यांना स्थिरता देण्याचा प्रयत्न केला, कारण राज्यक्रांतीनंतर फ्रान्समधील व्यवस्था विस्कळीत झाली होती.

वर्ष	महत्त्वाची घटना
१७६९	कॉर्सिका येथे जन्म
१७९३	तुलोंच्या वेढ्यात यश
१७९९	अठरा ब्रुमेरची उलथापालथ; पहिला कॉन्सुल
१८०४	नागरी संहिता लागू; सम्राटपदाची घोषणा
१८१२	रशियावर स्वारी आणि परतीचा विनाशकारी माघारा
१८१५	वॉटर्लूचा पराभव; सेंट हेलेनाला हद्दपारी
१८२१	सेंट हेलेना येथे निधन

प्रारंभिक जीवन व सैन्य शिक्षण

नेपोलियनचे वडील कार्लो बोनापार्ट हे वकील होते आणि कुटुंबाला कुलीन दर्जा होता. लहानपणी नेपोलियन इटालियन भाषेत बोलत असे आणि फ्रेंच भाषा त्याला शाळेत शिकावी लागली. ब्रिएन आणि पॅरिस येथील सैन्य शाळांमध्ये त्याचा कल गणित व तोफखान्याकडे झुकला. शाळेत तो एकटा राहणारा विद्यार्थी होता, पण अभ्यासात तो तरबेज होता.

१७८९ मध्ये फ्रेंच राज्यक्रांती सुरू झाली आणि फ्रान्सची राजेशाही उलथून पडली. सुरुवातीच्या काळात नेपोलियन कॉर्सिकामध्येच राहिला आणि स्थानिक राजकारणात गुंतला. क्रांतीच्या विचारांबरोबरच सैन्यात पुढे जाण्याची संधीही त्याच्यासमोर होती.

राज्यक्रांतीतील उदय

१७९३ मध्ये इंग्रजांच्या ताब्यात असलेले तुलों बंदर जिंकण्याच्या मोहिमेत नेपोलियनने तोफखान्याचे नेतृत्व केले. या यशामुळे त्याला ब्रिगेडियर जनरलचा दर्जा मिळाला आणि ओळख निर्माण झाली. १७९५ मध्ये पॅरिसमध्ये राजेशाही समर्थकांचे बंड मोडून काढताना त्याने दाखवलेल्या निर्णायकतेमुळे क्रांतीचे सरकार त्याच्यावर अवलंबून राहिले.

१७९६ मध्ये त्याला इटलीतील ऑस्ट्रियन व त्यांच्या मित्रराष्ट्रांच्या विरोधातील मोहिमेचे नेतृत्व मिळाले. कमी सैन्यबळ असूनही त्याने सातत्याने विजय मिळवले आणि फ्रान्समध्ये राष्ट्रीय नायक म्हणून प्रसिद्धी मिळवली. १७९८ मध्ये त्याने इजिप्त व सिरियावर स्वारी केली. या मोहिमेत सैन्याला अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले, पण ती त्याच्या राजकीय उदयाची पहिली पायरी ठरली.

सत्तेपर्यंतचा मार्ग

१७९९ मध्ये नेपोलियनने अठरा ब्रुमेरच्या उलथापालथीद्वारे फ्रेंच संचालक मंडळाची सत्ता उलथून टाकली. त्यानंतर तीन सदस्यांचे कॉन्सुल मंडळ स्थापन झाले आणि नेपोलियन पहिला कॉन्सुल बनला. १८०० मध्ये मारेंगोच्या लढाईत ऑस्ट्रियन सैन्याचा पराभव करून त्याने आपली सत्ता अधिक मजबूत केली. १८०२ मध्ये घटनादुरुस्तीद्वारे तो आयुष्यभरासाठी कॉन्सुल नियुक्त झाला. याच काळात त्याने लुईझियाना प्रदेश अमेरिकेला विकला आणि देशांतर्गत प्रशासन, बँकव्यवस्था व शिक्षणात सुधारणा केल्या.

सत्ता हातात घेतल्यानंतर काही वर्षांतच त्याचे राज्य एका लोकशाही प्रजासत्ताकातून वैयक्तिक सत्तेच्या दिशेने झुकत गेल्याचे दिसते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे अधिकार कमी होत गेले आणि प्रशासन अधिक केंद्रीत झाले. ही प्रक्रिया अखेर सम्राटपदाच्या घोषणेत पूर्ण झाली.

सम्राटपद व नेपोलियन संहिता

१८ मे १८०४ रोजी सिनेटने नेपोलियनला फ्रेंचांचा सम्राट घोषित केले आणि २ डिसेंबर १८०४ रोजी पॅरिसच्या नोत्र-दाम चर्चमध्ये त्याचा राज्याभिषेक झाला. सम्राट म्हणून त्याने लोकशाही संस्थांवर मर्यादा घातल्या, वृत्तपत्रांवर नियंत्रण ठेवले आणि विरोधकांना हद्दपार केले.

१८०४ च्या मार्चमध्ये लागू झालेली नागरी संहिता, जी पुढे नेपोलियन संहिता म्हणून ओळखली गेली, ही त्याची सर्वात टिकाऊ कामगिरी मानली जाते. या संहितेने कायद्यासमोर समानता, धार्मिक सहिष्णुता, मालमत्तेची सुरक्षितता आणि सरंजामशाहीतील उरलेल्या प्रथा नष्ट करण्याचे तत्त्व मांडले. मात्र याच संहितेने स्त्रियांचे व मुलांचे अधिकार कमी केले आणि घटस्फोटाच्या कारणांवर बंधने घातली. ही संहिता फ्रेंच सैन्याबरोबर युरोपभर पोहोचली आणि अनेक देशांच्या कायद्यावर तिचा परिणाम झाला.

युरोपातील युद्धे व रशियन मोहीम

१८०५ मध्ये ऑस्टरलित्झच्या लढाईत नेपोलियनने तिसऱ्या आघाडीच्या सैन्याचा पराभव केला. १८०६ मध्ये जेना-ऑअरस्टेड येथे प्रशियाचा पराभव झाला आणि १८०७ मध्ये फ्रीडलंडच्या लढाईनंतर रशियाशी तह झाला. १८०८ मध्ये त्याने स्पेनमध्ये आपल्या बंधूंना राज्य दिले, ज्यामुळे द्वीपकल्पीय युद्ध सुरू झाले. १८०९ मध्ये वाग्रामच्या लढाईत ऑस्ट्रियाचा पुन्हा पराभव झाला.

जून १८१२ मध्ये नेपोलियनने रशियावर स्वारी केली. बोरोदिनोच्या लढाईनंतर रशियन सैन्याने मॉस्को रिकामी करून सोडली आणि नेपोलियनने तेथे थोडा काळ तळ ठोकला. हिवाळ्यातील परतीच्या माघारीत त्याच्या सैन्याचे प्रचंड नुकसान झाले. या मोहिमेने त्याच्या साम्राज्याचा पायाच हादरवला.

पतन, वॉटर्लू व सेंट हेलेना

१८१३ मध्ये प्रशिया व ऑस्ट्रिया रशियाच्या बाजूने सहाव्या आघाडीत सामील झाले आणि लाइपझिगच्या लढाईत नेपोलियनचा निर्णायक पराभव झाला. मित्रराष्ट्रांचे सैन्य पॅरिसपर्यंत पोहोचले आणि ६ एप्रिल १८१४ रोजी त्याला पदत्याग करावा लागला. त्याला इटलीजवळील एल्बा बेटावर हद्दपार करण्यात आले.

मार्च १८१५ मध्ये नेपोलियन एल्बाहून सुटून पॅरिसकडे निघाला आणि सत्ता पुन्हा हातात घेतली. या काळाला शंभर दिवसांचा काळ म्हणतात. १८ जून १८१५ रोजी वॉटर्लूच्या लढाईत ब्रिटिश सेनानायक ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन आणि प्रशियन सैन्याने त्याचा पराभव केला. त्यानंतर त्याने पुन्हा पदत्याग केला आणि ब्रिटिशांच्या ताब्यात जाणे पसंत केले. या काळात त्याच्या सैन्याचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले आणि युरोपमधील राजकीय संतुलन पुन्हा एकदा मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने झुकले. ऑक्टोबर १८१५ मध्ये त्याला सेंट हेलेना बेटावर नेण्यात आले. तेथे ५ मे १८२१ रोजी वयाच्या एक्कावन्नाव्या वर्षी त्याचे निधन झाले; पोटाच्या कर्करोगाचे कारण नंतर सांगण्यात आले. १८४० मध्ये त्याचे अवशेष फ्रान्समध्ये आणून पॅरिसमधील लेस इन्व्हालिद येथे ठेवण्यात आले.

मूल्यमापन व वारसा

नेपोलियनला इतिहासातील प्रभावी सेनानायकांपैकी एक मानले जाते आणि त्याच्या युद्धतंत्राचा अभ्यास आजही सैन्य शाळांमध्ये होतो. त्याने उभारलेली प्रशासकीय रचना, शिक्षणव्यवस्था आणि कायदेशीर सुधारणा युरोपच्या पुढील घडामोडींवर प्रभाव टाकत राहिल्या. दुसरीकडे त्याच्या युद्धांमुळे युरोपभर लाखो लोक मृत्युमुखी पडले, अनेक प्रदेश लुटले गेले आणि त्याच्या कारकिर्दीत वृत्तपत्रस्वातंत्र्य संपुष्टात आले. १८०२ मध्ये त्याने फ्रेंच वसाहतींमध्ये गुलामगिरी पुन्हा लागू केली होती. हा विरोधाभासी वारसा पाहूनच इतिहासकार त्याचे मूल्यमापन आजही वादाच्या स्वरात करतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६