नांदेड जिल्हा

नांदेड जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय नांदेड शहरात आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०,५२८ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ३३,६१,२९२ आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेस गोदावरी नदी वाहते. नांदेड हे शीख धर्मीयांचे महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे.

माहिती

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे २७ टक्के आहे. उर्वरित लोक गावांमध्ये राहतात.

नांदेड शहर रेल्वेमार्गाने मुंबई, हैदराबाद व औरंगाबादशी जोडलेले आहे. जिल्ह्याच्या काही भागांत रस्तेसुद्धा चांगले जोडलेले आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

जुन्या ग्रंथांत या शहराचा उल्लेख वेगळ्या नावाने आढळतो. गोदावरीच्या काठी नंदीने तपश्चर्या केली अशी आख्यायिका आहे. त्या कथेवरून ठिकाणाचे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.

काही अभ्यासक याचा संबंध मगधच्या नंद राजवंशाशी जोडतात. नावाची ही व्युत्पत्ती मात्र निश्चित नाही. शहराचा उल्लेख मध्ययुगीन ग्रंथांत आढळतो.

इतिहास

नांदेडचे नाव नंदीतट किंवा नंदतट या शब्दांवरून आले असे मानले जाते. गोदावरीच्या काठी हे शहर जुन्या काळापासून वसलेले आहे.

मोहम्मद तुघलकाच्या काळात नांदेड तेलंगणा सुभ्याचा भाग होता. १७ व्या शतकात औरंगजेबाच्या राज्यात हा भाग होता.

१७०८ मध्ये शीखांचे दहावे गुरू गोविंदसिंग यांनी नांदेड येथे वास्तव्य केले. त्यांनी गुरू ग्रंथ साहिब यांना शीखांचे शाश्वत गुरू म्हणून स्थापित केले.

हैदराबाद संस्थानाच्या विलीनीकरणाच्या चळवळीत नांदेड आघाडीवर होते. स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी या चळवळीचे नेतृत्व केले.

या भागातील अनेक गावांत प्राचीन मंदिरे व लेणी आढळतात. यातून येथील प्राचीन संस्कृतीची ओळख होते.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात या भागात शिक्षणाचा प्रसार मंद गतीने झाला. हैदराबाद संस्थानातील चळवळींनी सामाजिक जाणीव वाढवली. स्वातंत्र्यानंतर शाळा व महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले.

भूगोल

नांदेड जिल्हा महाराष्ट्राच्या पूर्व भागात आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेस यवतमाळ, पश्चिमेस परभणी व हिंगोली, नैऋत्येस लातूर जिल्हा आहे. दक्षिणेस कर्नाटक व आग्नेयेस तेलंगणा राज्याची सीमा आहे.

गोदावरी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. ती जिल्ह्यातून सुमारे १४० किलोमीटर वाहते. मांजरा, मनार, पैनगंगा, आसना व सीता या तिच्या उपनद्या आहेत.

जिल्हा पठारी भागात वसलेला आहे. सातमाळा व निर्मळा या डोंगररांगा येथे आहेत. पर्जन्यमान सुमारे ७०० ते ९०० मिलिमीटर आहे.

जिल्ह्याचा मोठा भाग डेक्कन ट्रॅपमुळे (ज्वालामुखीय खडक) व्यापलेला आहे. काही भागात ग्रॅनाइट खडक आढळतो.

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी असून ती कापसासाठी योग्य आहे. गोदावरीच्या काठची जमीन जास्त सुपीक आहे. जिल्ह्यातील काही भागात जमीन उथळ व खडकाळ आहे. नदीकाठच्या भागात भाजीपाला व फळबागा घेतल्या जातात.

हवामान

जिल्ह्यात उपोष्ण कटिबंधीय हवामान आहे. उन्हाळ्यात कमाल तापमान सुमारे ४२ अंश सेल्सिअसपर्यंत जाते. हिवाळ्यात किमान तापमान सुमारे १३ अंश असते.

जून ते सप्टेंबर या काळात नैऋत्य मोसमी पाऊस पडतो. जिल्ह्यातील बहुतांश पाऊस याच काळात मिळतो. उर्वरित महिन्यांत हवामान कोरडे राहते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था शेतीवर आधारित आहे. कापूस, तूर, सोयाबीन, ज्वारी व हळद ही प्रमुख पिके आहेत. सिंचनाच्या भागात ऊस व केळी घेतली जातात.

नांदेडची हळद बाजारपेठ राज्यात महत्त्वाची मानली जाते. जिल्ह्यात साखर कारखाने, तेल गिरण्या व कापड गिरण्या आहेत.

जिल्ह्यात औद्योगिक वसाहती असून अनेक लहान उद्योग चालतात. शिक्षण व आरोग्य क्षेत्रही रोजगाराचे साधन आहे.

जिल्ह्यात कृषिप्रक्रिया उद्योगांना चालना देण्यासाठी औद्योगिक वसाहती उभारल्या आहेत. हळद व कापसावर प्रक्रिया करणारे उद्योग महत्त्वाचे आहेत.

जिल्ह्यातील कृषिप्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक शेतमालाचा पुरवठा होतो. कापूस गिरण्या व तेल गिरण्या येथे पारंपरिक उद्योग आहेत. हळद व कापसाच्या व्यापारामुळे शहरात मोठी बाजारपेठ विकसित झाली आहे. यामुळे वाहतूक व साठवणुकीचा व्यवसायही वाढला आहे.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात सोळा तालुके आहेत: नांदेड, अर्धापूर, भोकर, मुदखेड, बिलोली, नायगाव, देगलूर, मुखेड, धर्माबाद, उमरी, हदगाव, हिमायतनगर, कंधार, लोहा, किनवट व माहूर.

प्रशासनासाठी जिल्हा अनेक उपविभागांत विभागलेला आहे. जिल्ह्यात एक महानगरपालिका व अनेक नगरपालिका आहेत.

जिल्ह्यातील तालुक्यांची संख्या काळानुसार वाढत गेली. भोकर तालुक्याचे विभाजन करून उमरी तालुका तयार झाला. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती आहे. जिल्ह्यात आठ महसुली उपविभाग आहेत.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३३,६१,२९२ आहे. लोकसंख्या घनता ३१९ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. सीमावर्ती भागात तेलुगू व कन्नड बोलणारे लोकही राहतात.

शीख भाविकांच्या यात्रेमुळे जिल्ह्यात वर्षभर पाहुणे येत असतात. यामुळे हॉटेल व वाहतूक व्यवसायाला चालना मिळते.

दळणवळण व शिक्षण

नांदेड हे महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. येथून मुंबई, हैदराबाद व औरंगाबादसाठी गाड्या आहेत.

जिल्ह्यातून अनेक राज्य व राष्ट्रीय महामार्ग जातात. जिल्ह्याच्या दुर्गम भागात रस्तेसुधारणेची कामे सुरू आहेत.

स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ नांदेड येथे आहे. जिल्ह्यात वैद्यकीय, अभियांत्रिकी व आयुर्वेद महाविद्यालयेही आहेत.

पर्यटनस्थळे

नांदेड येथील हजूर साहिब हे शीखांचे प्रमुख तीर्थस्थान आहे. जगभरातून भाविक येथे दर्शनास येतात.

माहूर येथील रेणुकादेवी मंदिर हे प्राचीन तीर्थस्थान आहे. कंधार येथील किल्ला व उनकेश्वर येथील गरम पाण्याचे झरेही पाहण्यासारखे आहेत. किनवट परिसरातील सहस्रकुंड धबधबा निसर्गप्रेमींना आकर्षित करतो.

जिल्ह्यातील धरणे व नदीकाठ पावसाळ्यानंतर पर्यटकांना आकर्षित करतात. स्थानिक बाजारपेठांत हळद व हस्तकला मिळतात.

विकासाची आव्हाने

जिल्ह्याचा काही भाग दुष्काळप्रवण आहे. पिण्याच्या पाण्याची टंचाई उन्हाळ्यात जाणवते. भूजलातील फ्लोराइड व नायट्रेटचे प्रमाण काही भागात जास्त आढळते.

दुर्गम तालुक्यांतील आरोग्य व शिक्षण सुविधा सुधारण्यावर भर दिला जात आहे. तीर्थस्थळांमुळे वाढणाऱ्या पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा उभारल्या जात आहेत. शेतीसाठी सिंचनाचा विस्तार सुरू आहे.

संदर्भ

1. नांदेड जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६