मुरुड-जंजिरा किल्ला

मुरुड-जंजिरा किल्ला रायगड जिल्ह्यातील मुरुड येथे आहे. तो अरबी समुद्रातील एका अंडाकृती खडकावर वसलेला आहे. किनाऱ्यापासून तो सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबईपासून दक्षिणेस सुमारे १६५ किलोमीटर अंतरावर हा परिसर आहे. किल्ला चारही बाजूंनी समुद्राने वेढलेला आहे. त्यामुळे तिथे पोहोचण्यासाठी बोटीने प्रवास करावा लागतो. जंजिरा हा शब्द अरबी भाषेतील जझीरा म्हणजे बेट या शब्दावरून आला आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	रायगड
तालुका	मुरुड
प्रकार	समुद्री किल्ला
बांधकाम	सुमारे १५६७
बांधणारे	मलिक अंबर, अहमदनगर सल्तनत
क्षेत्रफळ	सुमारे २२ एकर
तटबंदीची उंची	सुमारे ४० फूट
तोफांचे बुरुज	२६ बुरुज अजूनही टिकून
प्रवेश	राजापुरी बंदरातून बोटीने
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, पर्यटनस्थळ

किल्ल्यावर गोड्या पाण्याचे तळे आहे. समुद्राने वेढलेल्या किल्ल्यावर गोडे पाणी मिळणे हे त्याचे मोठे वैशिष्ट्य मानले जाते.

इतिहास

१५व्या शतकात स्थानिक मच्छीमारांनी या खडकावर लाकडी किल्ला बांधला होता. समुद्री चोरट्यांपासून संरक्षणासाठी ही रचना उभारली गेली होती.

नंतर अहमदनगर सल्तनतीने हा भाग ताब्यात घेतला. १५६७ मध्ये मलिक अंबर यांनी लाकडी रचनेऐवजी दगडी किल्ला बांधला. ते अहमदनगर सल्तनतीचे अबिसिनियन प्रतिनिधी होते.

पुढील काळात जंजिरा सिद्दींच्या ताब्यात गेला. सिद्दी हे पूर्व आफ्रिकेतील मूळचे होते. त्यांनी जंजिरा आपले स्वतंत्र राज्य म्हणून उभारले.

किल्ला मराठे, मोगल आणि पोर्तुगीज या तीनही सत्तांनी जिंकण्याचा प्रयत्न केला. प्रत्येक वेळी तो टिकून राहिला. म्हणून त्याला अजिंक्य जंजिरा असे म्हणतात.

१६५९ मध्ये शिवाजी महाराजांनी किल्ल्यावर हल्ला केला. मात्र उंच तटबंदी ओलांडणे त्यांना शक्य झाले नाही. पुढे संभाजी महाराजांनी बोगदा खणण्याचा प्रयत्न केला. किल्ल्याभोवतीच्या खोल पाण्याच्या खंदकामुळे तो प्रयत्नही अपयशी ठरला.

सिद्दी सत्ता

जंजिराचे सिद्दी पूर्व आफ्रिकेतील अबिसिनियातून आले होते. ते अहमदनगर सल्तनतीत लष्करी सेवेत होते. पुढे त्यांनी जंजिरा आपले स्वतंत्र राज्य म्हणून उभारले.

१६२१ नंतर सिद्दी सत्ता अधिक बलवान झाली. जंजिराचा प्रमुख आपल्या वरिष्ठांच्या आदेशाला बंड करून टिकून राहिला. त्याला जंजिराचा पहिला नवाब मानले जाते.

सिद्दींचे राज्य जंजिरा आणि जाफराबाद या भागांवर पसरले होते. त्यांचा मुख्य आधार समुद्री व्यापार होता. त्यामुळे मराठ्यांशी त्यांचा सतत संघर्ष चालत होता.

बांधणी

किल्ल्याची तटबंदी सुमारे ४० फूट उंच आहे. भरतीच्या वेळीही ती पाण्यावर टिकून राहते. तटबंदीवर बुरुजांची रांग आहे.

मुख्य प्रवेशद्वार अशा पद्धतीने लपवले आहे की जवळ गेल्याशिवाय ते दिसत नाही. शत्रूला अचानकपणे सामोरे जावे लागावे हा त्यामागील हेतू होता.

दरवाजाच्या बाजूस एक शिल्प आहे. त्यात वाघासारखा प्राणी हत्तींना पकडलेला दाखवला आहे. हे किल्ल्याच्या बलाचे प्रतीक मानले जाते.

किल्ल्यावर मशीद, राजवाडा आणि स्नानगृहाचे अवशेष आहेत. तटबंदीवर आजही अनेक तोफा पडलेल्या आहेत.

पाणी व दैनंदिन व्यवस्था

किल्ल्याच्या मध्यभागी गोड्या पाण्याचे तळे आहे. ते भूमिगत झऱ्याने भरते असे सांगितले जाते. त्यामुळे वेढ्याच्या काळातही पाणी उपलब्ध राहत होते.

किल्ल्यावर सैनिकांच्या निवासाच्या रचना होत्या. अधिकाऱ्यांसाठी स्वतंत्र कक्ष होते. राजवाड्यातील महिलांसाठीही स्वतंत्र भाग होता.

किल्ला पूर्णपणे वसलेला होता असे नोंदी सांगतात. त्यामुळे तो केवळ लष्करी ठाणे नव्हता. तो एक लहान शहर म्हणून कार्यरत होता.

तोफा व बुरुज

किल्ल्यावर २६ तोफांचे बुरुज अजूनही टिकून आहेत. काही ठिकाणी गोलाकार कमानी असलेले मोर्चे आहेत. या मोर्चांवर तोफा बसवलेल्या होत्या.

कालाल बांगडी ही सर्वात प्रसिद्ध तोफ मानली जाते. तिची मारक क्षमता मोठी होती. चावरी आणि लंडा कासम या तोफांचाही उल्लेख मिळतो.

या तोफांमुळे समुद्रातून येणाऱ्या शत्रूचे आक्रमण परतवणे सोपे होत होते. तोफांच्या रांगेमुळे किल्ल्याला चारही बाजूंनी संरक्षण मिळत होते.

किल्ल्यावरील जीवन

किल्ल्यावर सैनिक, अधिकारी आणि त्यांचे कुटुंबीय राहत होते. त्यांच्यासाठी निवासाच्या स्वतंत्र रचना होत्या. पाण्याची आणि अन्नाची सोय किल्ल्यावरच होती.

किल्ल्यावर मशीद आणि राजवाडा होता. महिलांसाठी स्वतंत्र कक्ष होते. स्नानगृहाचीही व्यवस्था होती.

लांबच्या वेढ्यातही किल्ला टिकून राहत होता. त्यामुळे अन्नधान्याचा साठा मोठ्या प्रमाणात ठेवला जात होता. समुद्रामुळे मासेमारीची सोयही होती.

कसे पोहोचायचे

मुरुड गावापर्यंत रस्त्याने प्रवास करता येतो. तिथून राजापुरी बंदरात जाऊन बोटीने किल्ल्यावर जाता येते. बोटीचा प्रवास सुमारे १५ ते २० मिनिटांचा असतो.

अलिबाग, रोहा आणि पनवेलमार्गे मुरुड गाठता येते. जवळचे रेल्वे स्थानक पनवेल आहे. जवळचे विमानतळ मुंबई आहे.

पावसाळ्यात समुद्र खवळलेला असतो. त्यावेळी बोट सेवा काही वेळा बंद ठेवली जाते. प्रवासापूर्वी सेवेची माहिती घेणे आवश्यक आहे.

जवळपासची स्थळे

मुरुड किनारा हा स्वच्छ वाळूचा किनारा आहे. तो किल्ल्याच्या दृश्यासाठी प्रसिद्ध आहे. किनाऱ्याजवळ अनेक निवासस्थाने उपलब्ध आहेत.

मुरुडजवळ डिघोळीजवळील काही किल्ले आणि समुद्रकिनारे जवळ आहेत. दत्तात्रेय मंदिर डोंगरावर आहे. तेथून परिसराचे दृश्य दिसते.

सध्याची स्थिती

किल्ला संरक्षित स्मारक म्हणून ओळखला जातो. तटबंदीचा मोठा भाग अजूनही टिकून आहे. मात्र आतील इमारतींची दुरवस्था झाली आहे.

पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा आणि गर्दीची समस्या निर्माण होते. तटबंदीवर चढण्यास मनाई आहे. संवर्धनासाठी नियमित स्वच्छता आवश्यक आहे.

पर्यटन हंगाम

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी समुद्र शांत असतो. दृश्यही स्पष्ट दिसते.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. पावसाळ्यात बोट सेवा अनिश्चित असते. मुरुड येथे निवासाची चांगली सोय उपलब्ध आहे.

व्यापार व बंदर

जंजिरा समुद्री व्यापाराच्या महत्त्वाच्या मार्गावर होता. भरूच, दमण, दीव आणि मंगळूर या बंदरांशी त्याचा संबंध होता. हस्तिदंत, सोने, रेशीम आणि घोडे यांचा व्यापार येथून चालत होता.

किल्ल्याच्या स्थानामुळे व्यापारी मार्गावर नियंत्रण ठेवणे सोपे होते. त्यामुळे अनेक सत्तांनी हा किल्ला जिंकण्याचा प्रयत्न केला. प्रत्येक वेळी सिद्दी टिकून राहिले.

बोटी व प्रवास

राजापुरी बंदरातून लाकडी बोटी किल्ल्यापर्यंत जातात. बोटी स्थानिक मच्छीमार चालवतात. प्रवास सुमारे १५ ते २० मिनिटांचा असतो.

भरतीच्या वेळी बोटी जवळ येऊ शकतात. ओहोटीच्या वेळी उतरण्यास त्रास होतो. पावसाळ्यात समुद्र खवळल्यास सेवा थांबवली जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६