दत्तात्रेय

दत्तात्रेय हे हिंदू परंपरेत ब्रह्मा, विष्णू व महेश या त्रिमूर्तीचे संयुक्त अवतार मानले जातात. ते अत्री ऋषी व अनसूया यांचे पुत्र असल्याचे पुराणांत सांगितले जाते. तीन मुखे, सहा हात आणि सोबत चार श्वान व कामधेनू हे त्यांचे विशेष स्वरूप आहे. महाराष्ट्रात दत्त उपासना अत्यंत प्रबळ असून अनेक दत्तस्थळे आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	तीन मुखे, सहा हात; दिगंबर अवधूत स्वरूप
वाहन	चार श्वान व कामधेनू (परंपरेनुसार)
शस्त्र आणि प्रतीक	त्रिशूळ, डमरू, चक्र, शंख, जपमाळ, कमंडलू
कुटुंब	अत्री ऋषी व अनसूया यांचे पुत्र
प्रमुख मंदिरे	नृसिंहवाडी, औदुंबर, गाणगापूर, कुरवपूर
प्रमुख सण	दत्त जयंती, गुरुपौर्णिमा, दत्त जागर
संबंधित ग्रंथ	गुरुचरित्र, अवधूत गीता, भागवत पुराण, दत्त पुराण
उपासना	गुरुभक्ती, दत्त नामजप, गुरुचरित्र पारायण, जागर
प्रमुख संत	श्रीपाद श्रीवल्लभ, नृसिंहसरस्वती, स्वामी समर्थ
महाराष्ट्रातील प्रमुख स्थळे	नृसिंहवाडी (कोल्हापूर जिल्हा), औदुंबर (सांगली जिल्हा)
मंत्र	ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः

नृसिंहवाडी हे कोल्हापूर जिल्ह्यातील आणि औदुंबर हे सांगली जिल्ह्यातील स्थळ आहे. गाणगापूर हे स्थळ कर्नाटकात असले, तरी महाराष्ट्रातील दत्त परंपरेशी घट्ट जोडलेले आहे.

स्वरूप आणि प्रतीक

दत्तात्रेयांचे स्वरूप तीन मुखे आणि सहा हात असलेले असते. प्रत्येक मुख त्रिमूर्तीतील एका देवतेचे प्रतीक मानले जाते. हातांत त्रिशूळ, डमरू, चक्र, शंख, जपमाळ व कमंडलू दाखवले जातात.

त्यांच्यासोबत चार श्वान असतात; ती चार वेदांची प्रतीक मानली जातात. कामधेनू ही सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गाय मानली जाते. दिगंबर अवधूत स्वरूपात ते सन्यासाचे आदर्श मानले जातात.

पुराणातील उल्लेख

दत्तात्रेयांचा उल्लेख भागवत पुराण, मार्कंडेय पुराण व दत्त पुराण यांत आढळतो. अत्री व अनसूया यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन त्रिमूर्तींनी त्यांना पुत्ररूपात जन्म घेण्याचे वचन दिल्याची कथा परंपरेत सांगितली जाते.

परंपरेनुसार दत्तात्रेयांनी राजा यदूला आत्मज्ञानाचा उपदेश केला. हा संवाद अवधूत गीता नावाने प्रसिद्ध आहे. त्यांनी चोवीस गुरूंकडून ज्ञान घेतल्याची कथा दत्त परंपरेत विशेष महत्त्वाची मानली जाते.

प्रमुख मंदिरे

नृसिंहवाडी येथील दत्त मंदिर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख दत्तस्थान मानले जाते. तेथे नृसिंहसरस्वतींचा निवास होता, असे सांगितले जाते. औदुंबरचे दत्त मंदिर सांगली जिल्ह्यातील तासगावजवळ आहे.

गाणगापूर येथे श्रीपाद श्रीवल्लभ व नृसिंहसरस्वती यांची समाधी मानली जाते. आंध्र प्रदेशातील कुरवपूर आणि गुजरातमधील गिरनार परिसर हीही दत्तस्थळे मानली जातात.

उत्सव आणि परंपरा

दत्त जयंती मार्गशीर्ष पौर्णिमेला साजरी केली जाते. या दिवशी भक्त उपवास करतात आणि दत्त मंदिरांत विशेष पूजा होते. आषाढ पौर्णिमेला येणारी गुरुपौर्णिमा दत्त परंपरेत गुरुभक्तीचा दिवस मानली जाते.

अनेक ठिकाणी रात्रभर चालणारा दत्त जागर केला जातो. त्यात भजन, कीर्तन आणि दत्ताच्या कथांचे वाचन होते. गुरुचरित्राचे सप्ताह रूपात पारायण करण्याचीही प्रथा आहे.

उपासना पद्धत

दत्त उपासनेत गुरुभक्तीला सर्वोच्च स्थान आहे. भक्त ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः या मंत्राचा जप करतात आणि गुरुचरित्राचे नियमित वाचन करतात. दत्ताची आरती व स्तोत्रेही गायली जातात.

भक्त दत्ताला गुरुस्थानी मानतात आणि गुरुप्रसाद म्हणून नैवेद्य अर्पण करतात. अनेक भक्त गुरुवारी व दत्त जयंतीला विशेष पूजा करतात.

महाराष्ट्रातील परंपरा

महाराष्ट्रात दत्त संप्रदायाला मोठा इतिहास आहे. अनेक कुटुंबांत दत्त हे कुलदैवत मानले जातात. नृसिंहवाडी, औदुंबर व गाणगापूर येथे वर्षभर भाविकांची गर्दी असते.

दत्त उपासकांमध्ये गुरुशिष्य परंपरा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. स्वामी समर्थ यांनीही महाराष्ट्रात दत्त उपासनेचा प्रसार केला, असे परंपरेत सांगितले जाते.

महाराष्ट्रात दत्त उपासक दत्ताच्या मंदिरांत गुरुवारी विशेष पूजा करतात. गुरुचरित्राचे वाचन घरोघरी केले जाते आणि त्यातील कथांचे श्रवण पुण्यकारक मानले जाते. अनेक ठिकाणी दत्ताच्या नावाने भंडारा व प्रसाद वाटपाची प्रथा आहे. भक्त दत्ताला गुरु मानून आपल्या समस्या सांगतात आणि मार्गदर्शन मागतात. दत्त संप्रदायात साधकांना गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली साधना करण्याची परंपरा आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६