मल्हारगड किल्ला

मल्हारगड हा महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील एक लहान आणि सुस्थितीत असलेला किल्ला आहे. तो सासवडजवळच्या सोनोरी गावाजवळ वसला आहे. पायथ्याच्या गावामुळे याला सोनोरी किल्ला असेही म्हणतात. पुण्यापासून तो सुमारे ३० ते ३५ किमी अंतरावर आहे. दिवे घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्याची उभारणी झाली. मराठ्यांनी बांधलेला हा शेवटचा गिरिदुर्ग मानला जातो. त्यामुळे काही अभ्यासक याला तरुणगड असेही म्हणतात.

माहिती

किल्ला साधारण त्रिकोणी आकाराचा आहे. आतील बालेकिल्ल्याला चौकोनी तट आहे. इतर किल्ल्यांच्या तुलनेत हा किल्ला आकाराने लहान आहे. तटबंदीची काही ठिकाणी पडझड झाली असली तरी ती बऱ्यापैकी शाबूत आहे.

पुणे आणि पुरंदर या किल्ल्यांच्या मधल्या भागात स्वराज्य भक्कम करण्यासाठी किल्ला उभारण्याचे नियोजन झाले. त्यासाठी क-हे पठारावरील सोनोरी गावाजवळचा डोंगर निवडला गेला.

इतिहास

किल्ल्याची निर्मिती इ.स. १७५७ ते १७६० या तीन वर्षांत झाली. पेशवाईत सुरू असलेल्या व्यापारी मार्गावर, म्हणजे दिवे घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी हा किल्ला बांधला गेला. सरदार पानसे यांना तोफखान्याचे प्रमुख म्हणून सरदारकी मिळाली होती. भिवराव यशवंतराव पानसे आणि कृष्णाजी माधवराव पानसे यांनी किल्ल्याचे बांधकाम पूर्ण केले.

किल्ल्याचे नाव जेजुरीच्या कुलस्वामी मल्हारी मार्तंड यांच्यावरून ठेवले गेले. पानसे घराण्याची मल्हारी मार्तंडावर अपार श्रद्धा होती. गडावर मल्हारी मार्तंडाचे छोटेखानी मंदिर बांधले गेले.

इ.स. १७७१-७२ मध्ये थोरले माधवराव पेशवे किल्ल्यावर येऊन गेल्याचे उल्लेख ऐतिहासिक कागदपत्रांत आढळतात. पानसे यांचा सोनोरी गावात एक चिरेबंदी वाडा आहे. या वाड्याचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी या गडाचा आश्रय घेतला. इंग्रजांपासून बचावासाठी त्यांनी काही दिवस येथून लढा दिला. पुढे माहिती फुटल्यावर इंग्रज सैन्य गडावर आले. फडके मात्र निसटून जाण्यात यशस्वी झाले.

वास्तुरचना व गडावरील ठिकाणे

पूर्वेकडील मुख्य प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर डाव्या बाजूला पुढे गेल्यास बालेकिल्ल्याच्या तटाआधी एका वाड्याचे अवशेष दिसतात. बाजूलाच एक विहीर आहे. बालेकिल्ल्यात प्रवेश न करता तटाच्या बाजूने पुढे गेल्यावर एक तळे लागते.

किल्ल्याच्या दक्षिणेला असलेले हे तळे तटाला लागूनच आहे. पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात ते पाण्याने भरलेले असते. यातील पाणी वापरण्यास उपयुक्त आहे, पण पिण्यायोग्य नाही.

पुढे किल्ल्याच्या टोकावर असलेल्या पश्चिम बुरुजाकडे जाताना अजून एक विहीर लागते. या विहिरीत पाणी नाही. बुरुजाखाली एक बुजलेला दरवाजा दिसतो. बुरुजाकडून उजवीकडे पुढे गेल्यावर आणखी एक अत्यंत लहान दरवाजा दिसतो. झेंडेवाडीकडून आल्यास याच दरवाजातून किल्ल्यात प्रवेश होतो.

बालेकिल्ल्यात दोन मंदिरे आहेत. यांतील लहान देऊळ श्रीखंडोबाचे आणि त्यापेक्षा थोडे मोठे देऊळ महादेवाचे आहे. बालेकिल्ल्याच्या उत्तरेला प्रवेशद्वार आहे. या मंदिरात पाच-सहा माणसे दाटीवाटीने राहू शकतात.

मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ डोंगराला नैसर्गिकरित्या पडलेला बोगदा दिसतो. त्याला सुईचे भोक असेही म्हणतात. तटबंदीच्या बुरुजांवर आणि वाड्याच्या अवशेषांवरून मराठा काळातील बांधकामाची रचना समजते.

चढाई व परिसर

पुण्याहून सासवडकडे जाताना दिवे घाट संपल्यावर झेंडेवाडीचा फाटा लागतो. तेथून सुमारे दोन किमी अंतरावर झेंडेवाडी आहे. गाव पार करून समोरच्या डोंगररांगांमधील खिंडीत जावे लागते. खिंडीतून किल्ल्यावर जाण्यास सुमारे अर्धा तास लागतो.

सासवडपासून सहा किमी अंतरावर सोनोरी गाव आहे. या गावातून समोरच मल्हारगड दिसतो. सोनोरीहून किल्ल्यावर जाण्यास सुमारे अर्धा ते पाऊण तास पुरतो. डोंगराच्या सोंडेवरूनही गडात प्रवेश करता येतो, पण मनोऱ्याच्या बाजूने गेल्यास मुख्य प्रवेशद्वार लागते.

किल्ल्याच्या माथ्यावरून जेजुरी आणि पर्वतीचा परिसर दिसतो. किल्ला लहान असल्याने संपूर्ण गडफेरीस फारसा वेळ लागत नाही. मात्र उन्हाच्या तीव्रतेची काळजी घ्यावी लागते.

भेटीची माहिती

गडावर पाण्याची सोय नाही आणि खाण्यास काहीही मिळत नाही. त्यामुळे पाणी आणि जेवण सोबत न्यावे लागते. गडावर फारसे पर्यटक येत नाहीत. त्यामुळे परिसर स्वच्छ आहे आणि कचरा दिसत नाही.

सोनोरी किंवा झेंडेवाडी येथील शाळेच्या आवारात मुक्काम करता येतो. सासवडला राहण्याची आणि जेवणाची चांगली सोय आहे. हिवाळा आणि पावसाळ्याचा सुरुवातीचा काळ हे भेटीसाठी चांगले हंगाम मानले जातात.

सरदार भिवराव पानसे यांची समाधी प्रवेशद्वाराच्या बाहेर उत्तरेकडे तटबंदीला लागून आहे. त्याच्या बाजूलाच पायऱ्यांची मोठी विहीर आहे. सोनोरी गावातील पानसे वाड्यात लक्ष्मी नारायणाचे मंदिर आणि विठ्ठल रुख्मिणीचे मंदिर पाहण्यासारखे आहे.

परिसरातील इतर ठिकाणे

मल्हारगडाच्या आसपास अनेक ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत. जेजुरी हे मल्हारी मार्तंडाचे प्रसिद्ध देवस्थान किल्ल्यापासून सुमारे ३२ किमी अंतरावर आहे. पानसे घराण्याची तेथे अपार श्रद्धा होती.

सासवड हे पुरंदर किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव आहे. तेथून पुरंदर किल्ला आणि वज्रगड या ठिकाणी जाता येते. सासवडला संत सोपानदेव यांचे समाधिस्थान आहे.

दिवे घाट हा पुणे आणि सासवड यांना जोडणारा घाटमार्ग आहे. पूर्वी या मार्गावरून मोठ्या प्रमाणात व्यापार होत असे. या घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठीच मल्हारगड बांधला गेला.

पुण्याजवळचा सिंहगड आणि राजगड हे किल्लेही या भागातून पाहता येतात. या किल्ल्यांना भेट देऊन मल्हारगडाची फेरी एका दिवसात पूर्ण करता येते.

नावाबाबत दंतकथा

किल्ल्याच्या नावाबाबत सोनोरी गावात एक दंतकथा सांगितली जाते. बांधकाम चालू असताना तटबंदी अनेक वेळा ढासळत होती, असे तिच्यात म्हटले आहे.

काम थांबल्यावर सरदार पानसे यांनी जेजुरीच्या खंडेरायाला नवस केला, असेही सांगितले जाते. त्यानंतर बांधकाम सुरळीत झाले आणि गडाला मल्हार असे नाव देण्यात आले.

ही कथा ऐतिहासिक पुरावा नसली तरी त्या काळातील समाजमन समजण्यास उपयोगी ठरते. गडावरील मल्हारी मार्तंडाचे मंदिर या श्रद्धेची आठवण करून देते.

किल्ल्याच्या तटबंदीवरून दिवे घाटाचा परिसर दिसतो. या घाटमार्गावरून पूर्वी मोठ्या प्रमाणात मालवाहतूक होत असे.

गडावर जाण्यासाठी सर्वांत सोपा मार्ग सोनोरी गावातून जातो. पावसाळ्यात ही वाट हिरवाईने भरलेली असते.

संदर्भ

1. पानसे मंडळ — मल्हारगडाबद्दल
2. पुणे जिल्हा प्रशासन
3. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग — किल्ले
4. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण
5. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियर — पुणे जिल्हा
6. युनेस्को जागतिक वारसा — मराठा लष्करी भूदृश्ये

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६