पुरंदर किल्ला

पुरंदर किल्ला पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यात आहे. तो पुण्याच्या आग्नेयेस सुमारे ५० किलोमीटर अंतरावर आहे. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे १,३७४ मीटर आहे. किल्ल्याजवळ वज्रगड नावाचा लहान जुळा किल्ला आहे. सासवड हे जवळचे शहर सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर आहे. संभाजी महाराजांचे जन्मस्थान म्हणून या किल्ल्याला विशेष महत्त्व आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	पुरंदर
उंची	सुमारे १,३७४ मीटर
जुळा किल्ला	वज्रगड किंवा रुद्रमाळ
वज्रगडाची उंची	सुमारे १,३४७ मीटर
पायथ्याचे गाव	नारायणपूर
जवळचे शहर	सासवड
पुण्यापासून अंतर	सुमारे ५० किलोमीटर
प्रसिद्ध घटना	पुरंदरचा तह, १६६५
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, संरक्षित किल्ला

किल्ल्याचा परिसर मोठा असून तटबंदीचे अनेक टप्पे आहेत. किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्यांची संख्या लक्षणीय आहे. त्यामुळे लांबच्या वेढ्यातही पाण्याची कमतरता जाणवत नव्हती.

इतिहास

किल्ल्याची सुरुवात अकराव्या शतकातील यादव काळात झाली असे सांगितले जाते. पुढे तो बहमनी सल्तनतीकडे गेला. त्यानंतर निजामशाही आणि आदिलशाही यांचा त्यावर अंमल होता.

१५९६ मध्ये अहमदनगरच्या राजाने पुणे आणि सुपा परिसर मालोजी भोसले यांना दिला. पुरंदर किल्ला या परिसरात येत होता. त्यामुळे किल्ल्याचा भोसले कुटुंबाशी संबंध प्रस्थापित झाला.

१६४६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी किल्ला ताब्यात घेतला. काही नोंदींनुसार त्यांनी १६४९ मध्ये किल्लेदाराकडून तो तात्पुरता घेतला. १६५६ मध्ये दिवाळीच्या सुमारास त्यांनी तो कायमस्वरूपी ताब्यात घेतला.

१६६५ मध्ये मोगल सेनापती जयसिंग यांनी किल्ल्याला वेढा घातला. किल्लेदार मुरारबाजी देशपांडे यांनी तीव्र प्रतिकार केला. शेवटी त्यांना प्राण गमवावे लागले.

वेढ्यामुळे महाराजांना तह करण्यास भाग पाडले गेले. ११ जून १६६५ रोजी पुरंदरचा तह झाला. त्यानुसार तेवीस किल्ले मोगलांना द्यावे लागले. संभाजी महाराजांना मोगल दरबारात पाठवावे लागले.

८ मार्च १६७० रोजी नीलकंठ सोंदेव यांनी किल्ला पुन्हा जिंकला. पुढील काळात तो मराठ्यांच्याच ताब्यात राहिला. १८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

संभाजी महाराजांचे जन्मस्थान

संभाजी महाराजांचा जन्म पुरंदर किल्ल्यावर झाला असे सांगितले जाते. ते शिवाजी महाराजांचे थोरले पुत्र होते. त्यांच्या जन्मामुळे किल्ल्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

किल्ल्यावर जन्मस्थानाजवळ एक स्मारक आहे. तिथे दरवर्षी कार्यक्रम होतो. स्थानिक लोक त्या ठिकाणी आदराने भेट देतात.

पुरंदरचा तह

पुरंदरचा तह ही किल्ल्याशी जोडलेली सर्वात महत्त्वाची घटना आहे. तो ११ जून १६६५ रोजी झाला. मोगल सेनापती जयसिंग आणि शिवाजी महाराज यांच्यात हा तह झाला.

वेढ्यामुळे महाराजांना तह करण्यास भाग पाडले गेले. किल्ल्याच्या रक्षणात मोठी हानी झाली होती. त्यामुळे पुढील लढाई टाळणे आवश्यक वाटले.

तहानुसार महाराजांना तेवीस किल्ले मोगलांना द्यावे लागले. त्यात पुरंदर, रुद्रमाळ, लोहगड, तुंग आणि तिकोना यांचा समावेश होता. काही किल्ले त्यांच्याकडे राहिले.

संभाजी महाराजांना मोगल दरबारात पाठवावे लागले. तेथे त्यांना मनसबदार म्हणून पाच हजार सैन्याचा तुकडी मिळाला. पुढे महाराजांना आग्र्याला जाण्याची अटही स्वीकारावी लागली.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्याची तटबंदी उंच आणि जाड आहे. ती दगडी बांधणीची असून बुरुजांनी मजबूत केली आहे. तटबंदीवरून आजूबाजूच्या दऱ्यांवर देखरेख ठेवता येते.

किल्ल्यावर अनेक दरवाजे आहेत. दरवाजे दगडी कमानींचे असून बुरुजांनी संरक्षित आहेत. काही दरवाजांवर कोरीव काम दिसते.

किल्ल्यावर मंदिरे आणि इमारतींचे अवशेष आहेत. त्यात निवासस्थाने आणि कोठारांचा समावेश आहे. बहुतेक इमारती भग्नावस्थेत आहेत.

किल्ल्यावर पाण्याच्या अनेक टाक्या आहेत. काही टाक्या खडकात कोरलेल्या आहेत. पावसाळ्यात या टाक्या भरतात.

तटबंदीचे टप्पे

किल्ल्याची तटबंदी अनेक टप्प्यांत बांधलेली आहे. प्रत्येक टप्प्याला स्वतंत्र दरवाजा आहे. त्यामुळे शत्रूला अनेक आवरणे ओलांडावी लागत होती.

तटबंदी उभ्या कड्यांवर उभारलेली आहे. जिथे उतार सोपा आहे तिथे भिंत जाड केली आहे. यावरून त्या काळातील संरक्षणाची समजते.

किल्ल्यावर दोन मोठे भाग आहेत. मुख्य किल्ला आणि त्याच्या पूर्वेस असलेला वज्रगड. दोन्ही भाग एकमेकांना सहाय्य करत होते.

पाणी व मुक्काम

किल्ल्यावर मंदिरात आसरा मिळतो. पायथ्याच्या नारायणपूर गावात मर्यादित निवासाची सोय आहे. पुणे आणि सासवड येथे चांगली सोय उपलब्ध आहे.

चढाईचा मार्ग

नारायणपूर गावातून चढाई सुरू होते. पहिला भाग मातीच्या रस्त्याने जातो. पुढे दगडी पायऱ्या आणि तटबंदीचे दरवाजे लागतात.

चढाई सुमारे दोन तासांत पूर्ण होते. मार्ग मध्यम कठीण मानला जातो. पावसाळ्यात दगड निसरडे होतात.

किल्ल्यावरून पश्चिमेस सिंहगड आणि राजगड दिसतात. पूर्वेस सासवड आणि मैदानी भाग दिसतो. किल्ल्यावर मुक्कामाची मर्यादित सोय आहे.

कसे पोहोचायचे

पुण्यापासून सासवडमार्गे किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत रस्ता आहे. अंतर सुमारे ५० किलोमीटर आहे. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस नियमित चालतात.

जवळचे रेल्वे स्थानक पुणे आहे. जवळचे विमानतळ पुणे आहे. मुंबईहून रस्त्याने प्रवास सुमारे पाच तासांचा आहे.

जवळपासची स्थळे

सिंहगड किल्ला जवळ आहे. तो पुण्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचा किल्ला आहे. वज्रगड किल्ला पुरंदरच्या रांगेवर आहे.

सासवड शहरात जुनी मंदिरे आहेत. पुरंदर धरण आणि त्याचा परिसर जवळ आहे. भोर आणि नसरापूर परिसरात अनेक किल्ले आहेत.

सध्याची स्थिती

किल्ला पुरातत्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे. तटबंदीचा मोठा भाग टिकून आहे. मात्र आतील इमारतींची दुरवस्था झाली आहे.

पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा साचतो. स्मारकांवर लिहिण्याच्या घटना घडतात. संवर्धनासाठी नियमित देखभाल आवश्यक आहे.

पर्यटन हंगाम व काळजी

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी दृश्य स्पष्ट दिसते. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. तटबंदी आणि कड्याजवळ सावधगिरी बाळगावी.

मुरारबाजी देशपांडे

मुरारबाजी देशपांडे हे किल्ल्याचे किल्लेदार होते. त्यांनी मोगलांच्या वेढ्याला तीव्र प्रतिकार केला. किल्ल्याच्या तटबंदीवरून त्यांनी शौर्याने लढा दिला.

लढाईत त्यांना प्राण गमवावे लागले. त्यांचे बलिदान मराठा इतिहासात स्मरले जाते. किल्ल्यावर त्यांच्या स्मरणार्थ कार्यक्रम होतो.

वज्रगड किल्ला

वज्रगड हा पुरंदरचा जुळा किल्ला आहे. तो रुद्रमाळ या नावानेही ओळखला जातो. त्याची उंची सुमारे १,३४७ मीटर आहे.

वज्रगड मुख्य किल्ल्याच्या पूर्वेस आहे. तो लहान असला तरी तटबंदीने मजबूत आहे. दोन्ही किल्ले एकमेकांना सहाय्य करत होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६