श्रीकृष्ण

श्रीकृष्ण हे हिंदू परंपरेत विष्णूंचे आठवे अवतार मानले जातात. त्यांचा जन्म मथुरेतील कारागृहात वसुदेव व देवकी यांच्या पोटी झाला, असे पुराणांत सांगितले जाते. गोकुळ व वृंदावन येथील बाललीला, कंसवध, महाभारतातील युद्ध आणि भगवद्गीतेचा उपदेश ही त्यांच्या चरित्राची प्रमुख अंगे आहेत. महाराष्ट्रात गोकुळाष्टमीला दहीहंडी उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	निळ्या वर्णाचे तरुण रूप; हातात वेणू (बासरी); गोपवेश किंवा राजवेश
वाहन	रथ (कुरुक्षेत्रात अर्जुनाचा सारथी); गरुड (विष्णूस्वरूपात)
शस्त्र आणि प्रतीक	सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा; वेणू व मोरपिस
कुटुंब	वसुदेव व देवकी यांचे पुत्र; नंद व यशोदा यांचे पाल्य; रुक्मिणी व सत्यभामा पत्नी
जन्मस्थान	मथुरा
प्रमुख मंदिरे	द्वारकाधीश (द्वारका), जगन्नाथ मंदिर (पुरी), वृंदावन, पंढरपूर
प्रमुख सण	जन्माष्टमी, गोकुळाष्टमी, दहीहंडी, होळी
संबंधित ग्रंथ	भागवत पुराण, महाभारत, भगवद्गीता, हरिवंश
उपासना	नामस्मरण, भागवत कथा, भजन व कीर्तन, भगवद्गीता पठण
प्रमुख शिष्य / भक्त	अर्जुन, उद्धव, सुदामा, मीराबाई
महाराष्ट्रातील संबंध	विठ्ठल हे कृष्णाचेच रूप मानले जाते; वारकरी संप्रदाय

जन्मस्थान व कुटुंबविषयक तपशील पुराणांतील पारंपरिक वर्णनावर आधारित आहेत. सणांचे महिने पारंपरिक पंचांगानुसार बदलतात.

स्वरूप आणि प्रतीक

कृष्ण सामान्यतः तरुण, आकर्षक आणि निळ्या वर्णाच्या स्वरूपात चित्रित केले जातात. हातात वेणू आणि डोक्यावर मोरपिस ही त्यांची विशेष चिन्हे आहेत. गाई-वासरे सांभाळणारा गोपवेश आणि कुरुक्षेत्रातील सारथी अशी दोन्ही रूपे प्रसिद्ध आहेत.

वेणूचा नाद हा आत्म्याला आकर्षित करणारा मानला जातो. राधेसह असलेले स्वरूप भक्ती परंपरेत विशेष प्रिय मानले जाते. कृष्ण हे करुणा, लीला आणि ज्ञान यांचे प्रतीक मानले जातात.

पुराणातील उल्लेख

कृष्णांचे चरित्र भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधात विस्ताराने वर्णिले आहे. महाभारतात त्यांची भूमिका सूत्रधारासारखी आहे. हरिवंश हा ग्रंथही कृष्णकथेशी जोडला जातो.

पुराणांनुसार कंसाच्या अत्याचारातून पृथ्वीची सुटका करण्यासाठी कृष्णांचा जन्म झाला. जन्मानंतर वसुदेवांनी त्यांना यमुनेवरून गोकुळात नेले आणि नंद-यशोदांच्या स्वाधीन केले. बालवयात त्यांनी पूतना, बकासुर व अघासुर यांचा वध केला, अशा कथा भागवतात आहेत.

कुरुक्षेत्र आणि भगवद्गीता

महाभारताच्या युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुनाने शस्त्र टाकून दिले. तेव्हा कृष्णांनी त्याला भगवद्गीतेचा उपदेश केला. कर्मयोग, भक्तियोग आणि ज्ञानयोग यांचे स्पष्टीकरण या ग्रंथात आहे.

भगवद्गीता हा अठरा अध्यायांचा ग्रंथ असून तो महाभारताच्या भीष्मपर्वात समाविष्ट आहे. अनेक विचारवंतांनी या ग्रंथावर भाष्ये लिहिली आहेत. संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरीत या गीतेचाच मराठीत अर्थ सांगितला.

प्रमुख मंदिरे

गुजरातमधील द्वारका येथील द्वारकाधीश मंदिर आणि ओडिशातील पुरीचे जगन्नाथ मंदिर ही कृष्णविषयक प्रमुख तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. वृंदावन व मथुरा ही स्थळे कृष्णकथेशी जोडलेली आहेत.

महाराष्ट्रात पंढरपूरचे विठ्ठल हे कृष्णाचेच रूप मानले जाते. वारकरी संप्रदायात विठ्ठलाची उपासना कृष्णभक्तीच्या परंपरेतच केली जाते.

उत्सव आणि महाराष्ट्रातील परंपरा

जन्माष्टमी हा कृष्णांचा जन्मोत्सव म्हणून साजरा केला जातो. श्रावण कृष्ण अष्टमीला हा उत्सव येतो. भक्त रात्री उपवास करतात, कीर्तन करतात आणि पाळण्यात कृष्णाची मूर्ती ठेवून पूजा करतात.

महाराष्ट्रात गोकुळाष्टमीला दहीहंडी उत्सव केला जातो. उंचावर लावलेल्या हंडीला मानवी मनोऱ्याच्या साहाय्याने पोहोचून ती फोडण्याची परंपरा आहे. मुंबई, पुणे व ठाणे परिसरात हा उत्सव विशेष लोकप्रिय आहे. याशिवाय होळी हा उत्सवही कृष्णलीलांशी जोडला जातो.

उपासना पद्धत

कृष्ण उपासनेत नामस्मरण, भजन आणि भागवत कथेचे श्रवण यांना प्रमुख स्थान आहे. भक्त ॐ नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करतात. भगवद्गीतेचे नित्य पठण अनेक घरांत केले जाते.

वारकरी परंपरेत अभंग, कीर्तन आणि वारी ही उपासनेची अंगे आहेत. संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांच्या रचनांत कृष्णभक्तीचा ओघ स्पष्ट दिसतो.

कृष्णभक्तीत राधा आणि गोपींच्या लीलांचे वर्णन भजनांत आढळते. महाराष्ट्रात अनेक भजनी मंडळे जन्माष्टमीच्या रात्री कीर्तन करतात आणि पहाटे कृष्णाच्या जन्माचे गाणे गातात. घरात लहान मुलांच्या पाळण्याजवळ कृष्णाची मूर्ती ठेवून पूजा केली जाते. संत एकनाथांनी एकनाथी भागवतात कृष्णकथेचा मराठीत विस्तार केला. कृष्णाच्या नामस्मरणातून भक्तीचा सोपा मार्ग उपलब्ध होतो, असे वारकरी परंपरेत सांगितले जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६