इंदिरा गांधी शांती पुरस्कार

इंदिरा गांधी शांती पुरस्कार हा जागतिक शांतीसाठी दिला जाणारा भारतीय पुरस्कार आहे. याचे अधिकृत नाव इंदिरा गांधी शांती, निःशस्त्रीकरण व विकास पुरस्कार असे आहे. हा पुरस्कार इंदिरा गांधी स्मारक न्यास दरवर्षी देतो. पुरस्कार एका व्यक्तीला किंवा एका संस्थेला मिळू शकतो. देश, धर्म किंवा वंश यांची कोणतीही अट नाही. पहिला पुरस्कार १९८६ साली देण्यात आला.

माहिती

हा पुरस्कार शांती, विकास आणि नव्या आंतरराष्ट्रीय आर्थिक व्यवस्थेसाठी केलेल्या कामासाठी दिला जातो. वैज्ञानिक शोध मानवजातीच्या फायद्यासाठी वापरणे हाही एक निकष आहे. स्वातंत्र्याचा विस्तार करणारे कामही विचारात घेतले जाते.

स्मृतिचिन्ह बनवण्यासाठी जो दगड वापरतात, तोच दगड इंदिरा गांधींच्या शक्तिस्थळ येथील समाधीवर वापरला आहे. हा दगड अतिशय कठीण आणि जुना मानला जातो.

पार्श्वभूमी

इंदिरा गांधी या भारताच्या पंतप्रधान होत्या. त्या जागतिक शांती आणि निःशस्त्रीकरण यांवर सतत भर देत असत. अण्वस्त्रांच्या शर्यतीबद्दल त्या जगाला सावध करत असत. त्यांच्या या कामाची आठवण म्हणून हा पुरस्कार सुरू झाला. १९८४ साली त्यांची हत्या झाली. त्यानंतर थोड्याच काळात पुरस्काराची कल्पना पुढे आली.

पुरस्काराची स्थापना १९८५ साली झाली. न्यासामार्फत त्याची देखरेख होते. न्यासाचे अध्यक्षपद गांधी कुटुंबातील व्यक्तीकडे असते.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात एक कोटी रुपयांची रोख रक्कम मिळते. सोबत प्रशस्तिपत्र आणि एक स्मृतिचिन्ह दिले जाते. स्मृतिचिन्ह हे चौरसाकृती दगडाचे तुकडे असते. तो दगड बँडेड हेमॅटाइट जास्पर आहे. असा दगड भारतात दुर्मिळ मानला जातो.

पुरस्काराच्या रकमेबद्दल काही ठिकाणी जुनी आकडेवारी आढळते. न्यासाच्या अधिकृत माहितीनुसार सध्याची रक्कम एक कोटी रुपये आहे.

जर उमेदवाराचे काम लिखाणाच्या स्वरूपात असेल, तर ते प्रकाशित असावे लागते. ही अट पुरस्काराच्या नियमावलीत नमूद आहे.

निवड प्रक्रिया

न्यास एक समिती नेमतो. या समितीत राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय अशा दोन्ही व्यक्ती असतात. पूर्वीचे काही विजेतेही समितीत असतात. देशातून आणि परदेशातून उमेदवारांची नावे सुचवली जातात. समिती या नावांतून विजेता निवडते. समितीचा निर्णय अंतिम मानला जातो.

निवड करताना केवळ एका वर्षाच्या कामाकडे पाहिले जात नाही. उमेदवाराच्या एकूण कार्याचा विचार होतो.

प्रमुख विजेते

१९८६ साली पहिला पुरस्कार पार्लमेंटेरियन्स फॉर ग्लोबल अॅक्शन या संस्थेला मिळाला. ही जगभरातील खासदारांची संघटना आहे. तिला अण्वस्त्र निःशस्त्रीकरणाच्या कामासाठी हा पुरस्कार दिला गेला.

१९८७ साली सोव्हिएत युनियनचे मिखाईल गोर्बाचोव्ह हे विजेते ठरले. १९८९ साली युनिसेफला पुरस्कार मिळाला. १९९१ साली राजीव गांधी यांना मरणोत्तर हा पुरस्कार देण्यात आला. १९९६ साली मेडेसिन्स सान्स फ्राँतियेर्स या संस्थेची निवड झाली. १९९८ साली मोहम्मद युनूस यांना पुरस्कार मिळाला. १९९९ साली एम एस स्वामीनाथन यांचा सन्मान झाला. २००३ साली कोफी अन्नान विजेते ठरले.

२०११ साली एला भट्ट या विजेत्या ठरल्या. त्या सेवा या महिला संघटनेच्या संस्थापक होत्या. २०१३ साली जर्मनीच्या अँजेला मर्केल यांना पुरस्कार मिळाला. २०१४ साली भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेला हा सन्मान मिळाला. २०१८ साली सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंटची निवड झाली. २०१९ साली डेव्हिड ॲटनबरो यांना पुरस्कार देण्यात आला.

२०२१ साली प्रथम या शिक्षण संस्थेला पुरस्कार मिळाला. २०२२ साली इंडियन मेडिकल असोसिएशन आणि ट्रेन्ड नर्सेस असोसिएशन ऑफ इंडिया यांना हा पुरस्कार दिला गेला. कोविड काळातील सेवेसाठी हा सन्मान होता. २०२३ साली अली अबू अव्वाद आणि डॅनियल बारेनबोईम यांची निवड झाली. २०२४ साली चिलीच्या मिशेल बॅचलेट या विजेत्या ठरल्या. २०२५ चा पुरस्कार ग्रासा माशेल यांना जाहीर झाला.

पुरस्काराचे महत्त्व

हा पुरस्कार भारतातील सर्वात प्रतिष्ठेच्या आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांपैकी एक मानला जातो. पुरस्कारामुळे शांती आणि विकासाच्या कामाला जागतिक ओळख मिळते. अनेक विजेते पुढे मोठ्या पदांवर पोहोचले आहेत. काही विजेत्यांना नंतर नोबेल पुरस्कारही मिळाला.

पुरस्काराची घोषणा दरवर्षी होते. वितरण समारंभ नवी दिल्लीत होतो. समारंभाला देशातील आणि परदेशातील मान्यवर उपस्थित असतात.

निःशस्त्रीकरणाचा संदर्भ

इंदिरा गांधी यांनी निःशस्त्रीकरणाचा विषय सतत मांडला. पंतप्रधान म्हणून त्यांनी अनेक आंतरराष्ट्रीय मंचांवर ही बाजू मांडली. अण्वस्त्रांची शर्यत गरीब देशांना त्रास देते, असे त्यांचे मत होते. शांततेसाठी संवाद आवश्यक आहे, असे त्या सांगत असत.

पुरस्काराच्या नावात निःशस्त्रीकरणाचा उल्लेख याच विचारातून आला आहे. त्यामुळे अण्वस्त्रविरोधी चळवळीतील कार्यकर्त्यांना हा पुरस्कार महत्त्वाचा वाटतो. अनेक देशांच्या शांती चळवळींनी या पुरस्काराचे स्वागत केले आहे.

शांती पुरस्कारांची परंपरा

जगभरात शांतीसाठी अनेक पुरस्कार दिले जातात. नोबेल शांती पुरस्कार हा त्यात सर्वात जुना मानला जातो. भारतात गांधी शांती पुरस्कार आणि इंदिरा गांधी शांती पुरस्कार असे दोन मोठे पुरस्कार आहेत. दोन्ही पुरस्कारांची रक्कम सध्या एक कोटी रुपये आहे.

गांधी शांती पुरस्कार भारत सरकार देत असते. इंदिरा गांधी शांती पुरस्कार मात्र न्यासामार्फत दिला जातो. त्यामुळे दोन्ही पुरस्कारांची निवड प्रक्रिया वेगळी आहे. इंदिरा गांधी पुरस्काराच्या समितीत परदेशी मान्यवरांचाही समावेश असतो.

घोषणा आणि वितरण

पुरस्काराची घोषणा न्यासाकडून केली जाते. ती वृत्तपत्रांतून आणि संकेतस्थळावरून जाहीर होते. काही वर्षांत घोषणेला उशीर झाला आहे. विजेत्याचे नाव जाहीर झाल्यावर कौतुकाचे पत्रके निघतात.

विजेत्याला प्रशस्तिपत्र समारंभात दिले जाते. काही वेळा विजेता स्वतः समारंभाला उपस्थित राहू शकत नाही. अशा वेळी पुरस्कार दूतामार्फत स्वीकारला जातो.

विजेत्यांची निवड कशी दिसते

विजेते वेगवेगळ्या क्षेत्रांतून निवडले जातात. काही राजकारणी असतात, तर काही समाजसेवक असतात. शास्त्रज्ञ, पत्रकार आणि कलाकार यांचाही समावेश होतो. संस्थांनाही हा पुरस्कार दिला जातो.

या वैविध्यामुळे पुरस्काराचा दृष्टिकोन व्यापक राहतो. केवळ एका देशाच्या किंवा एका विचारसरणीच्या लोकांना हा पुरस्कार मिळत नाही. सर्व खंडांतील विजेत्यांना यात स्थान मिळाले आहे.

संदर्भ

1. इंदिरा गांधी स्मारक न्यास – पुरस्कार विजेते
2. इंदिरा गांधी स्मारक न्यास – अधिकृत संकेतस्थळ
3. भारत सरकार, संस्कृती मंत्रालय – पुरस्कार
4. इंदिरा गांधी शांती पुरस्कार – विजेत्यांची यादी
5. इंदिरा गांधी – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६