मिखाईल गोर्बाचोव्ह

मिखाईल गोर्बाचोव्ह (२ मार्च १९३१ – ३० ऑगस्ट २०२२) हा सोव्हिएत संघाचा शेवटचा नेता होता. १९८५ ते १९९१ या काळात तो कम्युनिस्ट पक्षाचा महासचिव होता आणि १९९०-९१ मध्ये देशाचा अध्यक्ष होता. त्याने ग्लास्नोस्त व पेरेस्त्रोइका या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या सुधारणा सुरू केल्या. या सुधारणांमुळे पूर्व युरोपातील कम्युनिस्ट राजवटी कोसळल्या आणि शीतयुद्ध संपुष्टात आले. १९९० मध्ये त्याला शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. मात्र त्याच काळात सोव्हिएत संघाची अर्थव्यवस्था कोसळली आणि १९९१ मध्ये देशाचे विघटन झाले.

माहिती

गोर्बाचोव्हचा जन्म २ मार्च १९३१ रोजी रशियातील स्टॅव्ह्रोपोल प्रदेशातील प्रिव्होल्नोये या गावी शेतकरी कुटुंबात झाला. त्याच्या बालपणात जर्मन आक्रमण व युद्धकाळातील हालअपेष्टा अनुभवल्या. त्याने मॉस्को विद्यापीठातून कायद्याचे शिक्षण घेतले.

वर्ष	घटना
१९३१	प्रिव्होल्नोये येथे जन्म
१९७०	स्टॅव्ह्रोपोल प्रांताचा पक्षप्रमुख
१९८५	कम्युनिस्ट पक्षाचा महासचिव
१९८७	अमेरिकेशी शस्त्रास्त्र करार
१९९०	अध्यक्षपद व शांततेचे नोबेल
१९९१	सत्तात्याग; सोव्हिएत विघटन
२०२२	मॉस्को येथे निधन

सोव्हिएत व्यवस्थेतील वाटचाल

पदवीनंतर गोर्बाचोव्हने तरुण संघटनेत व पक्षात काम सुरू केले आणि हळूहळू पदोन्नती मिळवली. १९७० मध्ये तो स्टॅव्ह्रोपोल प्रदेशाचा पक्षप्रमुख झाला आणि १९८० मध्ये केंद्रीय पोलितब्युरोचा सदस्य बनला. या काळात त्याने कृषी व उद्योगविषयक कामांत अनुभव मिळवला.

त्याच्या परदेश दौऱ्यांमुळे सोव्हिएत व्यवस्थेतील कार्यक्षमतेच्या त्रुटींची त्याला जाणीव झाली. १९७९ मध्ये अफगाणिस्तानवरील सोव्हिएत आक्रमणानंतर देशावरील आंतरराष्ट्रीय दबाव वाढला आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण पडला. १९८५ मध्ये कॉन्स्टँटिन चेर्नेन्को यांच्या निधनानंतर पोलितब्युरोने गोर्बाचोव्हची महासचिव म्हणून निवड केली.

तेव्हाचे सोव्हिएत नेतृत्व दोन अडचणींसमोर होते; एकीकडे लष्करी खर्चामुळे अर्थव्यवस्थेवर बोजा होता, तर दुसरीकडे तंत्रज्ञान व उत्पादकता यांत पश्चिमेची आघाडी वाढत होती. गोर्बाचोव्हने या समस्या सुधारणांद्वारे सोडवण्याचा मार्ग निवडला.

ग्लास्नोस्त व पेरेस्त्रोइका

१९८५ पासून गोर्बाचोव्हने आर्थिक पुनररचनेचे धोरण जाहीर केले आणि त्याला पेरेस्त्रोइका असे म्हटले जात असे. या धोरणाचा उद्देश केंद्रीय नियोजन टिकवताना अर्थव्यवस्थेची कार्यक्षमता वाढवणे हा होता. त्याने मद्यपानाविरुद्ध मोहीम व तंत्रज्ञानाच्या आधुनिकीकरणावर भर दिला.

ग्लास्नोस्त अर्थात खुलेपणा या धोरणामुळे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य वाढले, वृत्तपत्रांवरील निर्बंध कमी झाले आणि पूर्वीच्या काळातील दडपशाहीची चर्चा सुरू झाली. १९८६ च्या चेर्नोबिल अणुअपघातानंतर माहिती लपवण्याच्या पद्धतीवर टीका झाली आणि पारदर्शकतेची मागणी वाढली.

१९८९ मध्ये पहिल्यांदा स्पर्धात्मक निवडणुका घेण्यात आल्या आणि १९९० मध्ये घटनादुरुस्तीद्वारे अध्यक्षपदाची निर्मिती करून गोर्बाचोव्ह त्या पदावर आला. या सुधारणांमुळे राजकीय चर्चेचे स्वरूप बदलले, पण त्या अर्थव्यवस्थेच्या समस्या सोडवण्यास पुरेशा ठरल्या नाहीत.

शस्त्रास्त्र करार व परराष्ट्र धोरण

गोर्बाचोव्हने अमेरिकेशी संवाद वाढवला आणि अमेरिकेचे अध्यक्ष रोनाल्ड रेगन यांच्याशी अनेक बैठका घेतल्या. १९८७ मध्ये दोन्ही देशांनी मध्यम व अल्प पल्ल्याच्या अण्वस्त्रांवर बंधन घालणारा करार स्वाक्षरीत केला. हा शीतयुद्धातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

१९८८ मध्ये त्याने संयुक्त राष्ट्रांच्या सभेसमोर सोव्हिएत सैन्यातील कपातीची घोषणा केली. त्याने असा स्पष्ट संकेत दिला की पूर्व युरोपातील देशांविरुद्ध सैन्याचा वापर केला जाणार नाही. १९८९ मध्ये बर्लिनची भिंत पडली आणि पूर्व युरोपातील राजवटी बदलल्या.

अर्थव्यवस्थेची समस्या

पेरेस्त्रोइकाच्या सुरुवातीच्या काळात अपेक्षा होती की थोड्या सुधारणांनी उत्पादन वाढेल, पण असे झाले नाही. १९८८ च्या सुमारास काही खासगी उद्योगांना परवानगी देण्यात आली आणि सहकारी संस्थांना अधिक स्वातंत्र्य मिळाले. या बदलांमुळे जुन्या व नव्या व्यवस्थेतील तफावत वाढली आणि पुरवठ्याची साखळी विस्कळीत झाली.

मद्यपानाविरुद्धच्या मोहिमेमुळे राज्याचे उत्पन्न घटले आणि तुटीचा बोजा वाढला. ग्राहकोपयोगी वस्तूंची कमतरता वाढली आणि रास्तेभावाची व्यवस्था कोसळू लागली. अनेक कारखान्यांत उत्पादन घटले आणि कामगारांचे असंतोष वाढले.

या परिस्थितीत सोव्हिएत संघाला परदेशी कर्ज व मदतीवर अवलंबून राहावे लागले. आर्थिक सुधारणांची गती मंदावल्याने गोर्बाचोव्हवरील टीका पक्षातच वाढू लागली. सुधारणा अपुर्या आहेत, असे एका गटाला वाटत होते, तर दुसऱ्या गटाला त्या अतिशय वेगवान वाटत होत्या.

सोव्हिएत संघ हा अनेक प्रजासत्ताकांचा संघराज्य होता आणि त्यात रशिया, युक्रेन, कझाकस्तान व इतर प्रदेश होते. गोर्बाचोव्हच्या सुधारणांमुळे या प्रजासत्ताकांमध्ये स्थानिक पातळीवर राजकीय स्पर्धा वाढली आणि स्वातंत्र्याच्या मागण्या जोर धरू लागल्या.

१९९० मध्ये अनेक प्रजासत्ताकांनी आपली सार्वभौमत्वाची घोषणा केली आणि केंद्रासोबतच्या अधिकारांबाबत वाद सुरू झाले. बाल्टिक देशांतील स्वातंत्र्य चळवळी यात अग्रभागी होत्या. केंद्राने या मागण्यांना बळाने दडपण्याचा प्रयत्न केला नाही.

या परिस्थितीत नवी संघराज्य कराराची चर्चा सुरू होती, पण ती पूर्णत्वास गेली नाही. केंद्राचे अधिकार कमी होत असल्याचे चित्र निर्माण झाले आणि यामुळेच पुढील घडामोडींना वेग आला.

१९९१ चे विघटन

१९९१ मध्ये अर्थव्यवस्थेची स्थिती अत्यंत बिघडली आणि अनेक प्रजासत्ताकांनी स्वातंत्र्याची मागणी सुरू केली. ऑगस्ट १९९१ मध्ये काही जुन्या नेत्यांनी केलेल्या उठावाचा प्रयत्न फसला, पण त्यामुळे गोर्बाचोव्हचा अधिकार कमी झाला.

डिसेंबर १९९१ मध्ये सोव्हिएत संघाचे विघटन झाले आणि २५ डिसेंबर १९९१ रोजी गोर्बाचोव्हने सत्तात्याग केला. त्यानंतर रशियाचे अध्यक्ष बोरिस येल्त्सिन सत्तेच्या केंद्रस्थानी आले. सोव्हिएत संघाचे १५ प्रजासत्ताक स्वतंत्र देश बनले.

१९९० चे नोबेल पारितोषिक

१९९० मध्ये गोर्बाचोव्हला शांततेचे नोबेल पारितोषिक देण्यात आले; त्याचे कारण म्हणून पूर्व-पश्चिम संबंधांत झालेल्या आमूलाग्र बदलांतील त्याची भूमिका नमूद करण्यात आली. नॉर्वेच्या समितीने बर्लिनची भिंत पडणे व शीतयुद्ध थांबणे याचे श्रेय त्याला दिले.

सत्तात्यागानंतरही तो सार्वजनिक जीवनात सक्रिय राहिला आणि शैक्षणिक संस्था व पर्यावरणविषयक उपक्रमांशी जोडला गेला. २०२२ मध्ये मॉस्को येथे त्याचे निधन झाले.

मूल्यमापन

गोर्बाचोव्हचे मूल्यमापन दोन परस्परविरोधी दृष्टिकोनातून होते. एका दृष्टिकोनातून त्याने हिंसाचार टाळून शीतयुद्ध संपवले आणि पूर्व युरोपातील देशांना स्वातंत्र्याचा मार्ग मोकळा केला. या दृष्टीने तो जागतिक शांततेचा नेता मानला जातो.

पूर्व युरोपातील बदल हिंसाचाराविना घडण्यात त्याच्या धोरणाचा मोठा वाटा होता, असे अनेक इतिहासकार मानतात. सोव्हिएत सैन्याने हस्तक्षेप न करण्याचा निर्णय हा या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा होता. यामुळे पूर्वीच्या काळातील दडपशाहीची पुनरावृत्ती टळली.

तरीही त्याच्या कारकिर्दीतील अंतर्गत धोरणांचे मूल्यमापन अधिक कठीण आहे. सुधारणांचा वेग व क्रम यांविषयीचे निर्णय चुकले असल्याचे टीकाकार सांगतात, तर समर्थक त्याला अशक्य परिस्थितीत काम करणारा नेता मानतात.

दुसऱ्या दृष्टिकोनातून त्याच्या सुधारणांमुळे देशाची अर्थव्यवस्था कोसळली, सामाजिक अस्थिरता वाढली आणि सोव्हिएत संघाचे विघटन झाले. रशियातील अनेक लोक आजही त्याच्या कारकिर्दीकडे या दृष्टीने पाहतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६