फिफा विश्वचषक

फिफा विश्वचषक ही पुरुषांच्या फुटबॉलमधील सर्वात मोठी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल महासंघाच्या (फिफा) अंतर्गत होते. पहिली स्पर्धा १९३० मध्ये उरुग्वेमध्ये झाली. तेव्हापासून दर चार वर्षांनी ही स्पर्धा होते; केवळ दुसऱ्या महायुद्धामुळे १९४२ आणि १९४६ मधील स्पर्धा रद्द झाल्या. जगभरातील कोट्यवधी लोक ही स्पर्धा दूरदर्शनवर पाहतात. फुटबॉल खेळाची लोकप्रियता वाढवण्यात आणि देशांतर्गत खेळाचा दर्जा उंचावण्यात या स्पर्धेचा मोठा वाटा आहे.

माहिती

फिफाची स्थापना १९०४ मध्ये पॅरिसमध्ये झाली. सुरुवातीच्या काळात ऑलिंपिकमधील फुटबॉल सामने हीच आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा मानली जात होती. मात्र व्यावसायिक खेळाडूंना ऑलिंपिकमध्ये खेळण्यास मनाई असल्याने स्वतंत्र विश्वचषकाची गरज निर्माण झाली.

१९२८ मध्ये फिफाने स्वतंत्र विश्वचषक स्पर्धा घेण्याचा निर्णय घेतला. यजमानपदासाठी अनेक देशांनी इच्छा दर्शवली आणि शेवटी उरुग्वेची निवड झाली. उरुग्वेने त्या वेळी ऑलिंपिक फुटबॉलमध्ये सलग दोन वेळा सुवर्णपदक जिंकले होते. युरोपातून अनेक संघांना प्रवासाचा खर्च परवडला नाही, तरीही तेरा संघ सहभागी झाले.

पहिली स्पर्धा आणि सुरुवातीची वर्षे

१९३० च्या स्पर्धेत उरुग्वेने अंतिम सामन्यात अर्जेंटिनाला पराभूत करून पहिले विश्वविजेतेपद पटकावले. ही स्पर्धा माँटेव्हिडीओ येथील सेंटेनारियो स्टेडियममध्ये झाली. यजमान देशाने पहिल्या स्पर्धेचे विजेतेपद मिळवणे ही उल्लेखनीय गोष्ट होती.

१९३४ मध्ये इटलीने यजमानपद भूषवताना विजेतेपद मिळवले आणि १९३८ मध्येही त्यांनी सलग दुसरे विजेतेपद पटकावले. त्या काळातील स्पर्धांवर युरोपीय राजकारणाची छाया होती. युद्धामुळे १९४२ आणि १९४६ मधील स्पर्धा होऊ शकल्या नाहीत.

१९५० मध्ये ब्राझीलमध्ये स्पर्धा पुन्हा सुरू झाली. अंतिम फेरीत ब्राझीलला पराभूत करून उरुग्वेने दुसरे विजेतेपद मिळवले. या सामन्याला ब्राझीलमध्ये मोठ्या दुःखाने आठवले जाते.

स्पर्धा स्वरूप

स्पर्धेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. सुरुवातीच्या स्पर्धांमध्ये काही संघ थेट सहभागी होत, तर पुढे खंडवार पात्रता फेऱ्यांची व्यवस्था झाली. १९९८ पासून ३२ संघ अंतिम फेरीत खेळत होते; २०२६ पासून ही संख्या ४८ झाली आहे.

अंतिम फेरीत संघांची गटांमध्ये विभागणी होते आणि प्रत्येक गटातील अव्वल संघ पुढील फेरीत जातात. त्यानंतर बाद फेरीचे सामने होतात. एका सामन्यात बरोबरी राहिल्यास अतिरिक्त वेळ आणि त्यानंतर पेनल्टी शूटआउटद्वारे निकाल लागतो.

वर्ष	यजमान देश	विजेता
१९३०	उरुग्वे	उरुग्वे
१९५०	ब्राझील	उरुग्वे
१९६६	इंग्लंड	इंग्लंड
१९७०	मेक्सिको	ब्राझील
१९८६	मेक्सिको	अर्जेंटिना
२०१०	दक्षिण आफ्रिका	स्पेन
२०२२	कतार	अर्जेंटिना

पात्रता फेऱ्यांमध्ये सहभागी देशांची संख्या दरवर्षी वाढत आहे. जवळपास प्रत्येक खंडात स्वतंत्र पात्रता स्पर्धा होते आणि त्यातून अंतिम फेरीसाठी संघ निवडले जातात. यजमान देशाला पात्रतेची आवश्यकता नसते.

गोल-फरक, गुण आणि परस्पर सामन्यांचे निकाल यांवरून गटातील क्रमवारी ठरते. बाद फेरीत एकच सामना निर्णायक असतो, त्यामुळे अनपेक्षित निकालांची शक्यता वाढते.

प्रमुख विजेते

ब्राझीलने आजवर सर्वाधिक पाच वेळा विश्वविजेतेपद मिळवले आहे. जर्मनी आणि इटली यांनी प्रत्येकी चार वेळा हे विजेतेपद पटकावले आहे. अर्जेंटिनाने तीन वेळा, तर फ्रान्स व उरुग्वेने प्रत्येकी दोन वेळा विजेतेपद मिळवले. इंग्लंड आणि स्पेन यांनी प्रत्येकी एकदा ही स्पर्धा जिंकली आहे.

१९५८, १९६२ आणि १९७० मध्ये ब्राझीलच्या संघाने सलग तीन विजेतेपदे मिळवली. या काळात पेले हे जगातील सर्वोत्तम खेळाडू मानले जात. १९७० नंतर ब्राझीलला कायमस्वरूपी ज्युल रिमे चषक देण्यात आला आणि त्यानंतर नवा चषक वापरण्यात येऊ लागला.

१९७४ पासून नवा चषक वापरला जात आहे. या चषकाची रचना इटालियन कलाकार सिल्व्हियो गाझानिगा यांनी केली. विजेत्या संघाला हा चषक कायमस्वरूपी दिला जात नाही; तो स्पर्धेनंतर फिफाकडे परत जातो आणि संघाला प्रतिकृती मिळते.

महिलांचा विश्वचषक १९९१ पासून स्वतंत्रपणे होत आहे. अमेरिका आणि जर्मनीने या स्पर्धेत आघाडी घेतली आहे. अलीकडच्या वर्षांत महिला फुटबॉलच्या प्रेक्षकसंख्येत व प्रायोजकत्वात मोठी वाढ झाली आहे.

महत्त्वाचे क्षण

१९८६ च्या स्पर्धेत अर्जेंटिनाच्या डिएगो माराडोनाने इंग्लंडविरुद्धच्या सामन्यात दोन ऐतिहासिक गोल केले. त्यानंतरच्या सामन्यांत अर्जेंटिनाने विजेतेपद मिळवले. २००२ मध्ये प्रथमच ही स्पर्धा आशियात झाली आणि दक्षिण कोरिया व जपानने संयुक्तपणे यजमानपद भूषवले.

२०१० मध्ये स्पेनने प्रथमच विजेतेपद मिळवले; ती स्पर्धा प्रथमच आफ्रिकेच्या खंडात झाली. २०१४ मध्ये जर्मनीने उपांत्य फेरीत ब्राझीलचा मोठ्या फरकाने पराभव केला. २०२२ मध्ये अर्जेंटिनाने फ्रान्सला पेनल्टी शूटआउटमध्ये पराभूत करून विजेतेपद मिळवले.

आयोजन आणि अर्थव्यवस्था

यजमान देशाची निवड फिफाच्या मतदानाने होते. यजमानपदासाठी स्टेडियम, वाहतूक, निवास आणि सुरक्षा यांची मोठी तयारी करावी लागते. यामुळे मोठी गुंतवणूक होते आणि पर्यटनाला चालना मिळते.

अनेक अभ्यासांनी दाखवले आहे की स्पर्धेचा दीर्घकालीन आर्थिक फायदा अपेक्षेइतका नसतो. स्टेडियमची नंतरची देखभाल आणि कर्ज हे यजमान देशांसमोरील प्रश्न ठरतात. यजमानपद मिळवण्याच्या प्रक्रियेवरही भ्रष्टाचाराचे आरोप झाले आहेत.

भारत आणि आशिया

भारतीय पुरुष संघाने आजवर विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत प्रवेश मिळवलेला नाही. भारतात फुटबॉलपेक्षा क्रिकेटला अधिक लोकप्रियता असली, तरी ईशान्य भारत, गोवा, केरळ आणि पश्चिम बंगालमध्ये फुटबॉलला मोठा चाहता वर्ग आहे.

२०१७ मध्ये भारताने फिफा अंडर-१७ विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले. या स्पर्धेमुळे देशातील तरुण खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय अनुभव मिळाला. भारतीय सुपर लीगच्या सुरुवातीने देशांतर्गत फुटबॉलच्या पातळीत सुधारणा घडवून आणल्या आहेत.

महत्त्व

विश्वचषक केवळ क्रीडा स्पर्धा नाही, तो सांस्कृतिक मिलनाचा उत्सव बनला आहे. वेगवेगळ्या देशांतील लोक आपल्या संघाला समर्थन देतात आणि या निमित्ताने एकत्र येतात. अनेक देशांसाठी ही स्पर्धा राष्ट्रीय अभिमानाचा विषय असते.

स्पर्धेमुळे फुटबॉलचा प्रसार नव्या बाजारपेठांमध्ये होतो आणि दूरचित्रवाणी हक्कांतून मोठी रक्कम फिफाला मिळते. या उत्पन्नाचा वापर जगभरातील फुटबॉल विकासासाठी केला जातो.

स्पर्धेच्या निमित्ताने यजमान देशात स्टेडियम, विमानतळ आणि रस्ते यांच्या सुविधा उभारल्या जातात. या सुविधा स्पर्धेनंतरही स्थानिक लोकांना उपयोगी पडतात. मात्र अनेक ठिकाणी उभारलेली मोठी स्टेडियम नंतर अपुरा वापर होत असल्याचे दिसून आले आहे, आणि त्यांची देखभाल हा स्थानिक प्रशासनांसाठी त्रासदायक ठरतो. त्यामुळे आता यजमानपदासाठी अर्ज करण्यापूर्वी खर्चाचे काटेकोर नियोजन करण्यावर भर दिला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६