फर्डिनांड मॅगेलन

फर्डिनांड मॅगेलन हा पोर्तुगीज नाविक असून त्याने स्पेनच्या आश्रयाखाली पृथ्वीभोवतीच्या पहिल्या प्रवासाचे नेतृत्व केले. त्याचा जन्म १४८० च्या सुमारास पोर्तुगालमध्ये झाला. १५१९ मध्ये त्याच्या नेतृत्वाखाली पाच जहाजांचा ताफा स्पेनमधून निघाला. या मोहिमेचे उद्दिष्ट मसाल्यांच्या बेटांपर्यंत पश्चिमेकडून मार्ग शोधणे हे होते. दक्षिण अमेरिकेच्या दक्षिणेकडील सामुद्रधुनीतून तो प्रशांत महासागरात गेला. १५२१ मध्ये फिलिपिन्समध्ये झालेल्या लढाईत त्याचा मृत्यू झाला आणि मोहीम अपूर्ण राहिली. त्यानंतर एल्कानो या नाविकाने प्रवास पूर्ण केला आणि १५२२ मध्ये ताफ्यातील एकच जहाज स्पेनला परतले.

माहिती

मॅगेलनने आपल्या तरुणपणी पोर्तुगीज ताफ्यांत सेवा केली आणि पूर्वेकडील प्रदेशांत प्रवास केला, असे नोंदी सांगतात. पुढे पोर्तुगालच्या राजाशी मतभेद झाल्यानंतर तो स्पेनला गेला. तेथे त्याने मसाल्यांच्या बेटांपर्यंत पश्चिमेकडून जाण्याचा प्रस्ताव मांडला. या प्रस्तावाला स्पेनच्या राजाची मान्यता मिळाली आणि मोहिमेस आर्थिक आधार मिळाला. त्या काळात युरोपीय देशांमध्ये नवे व्यापारमार्ग शोधण्याची स्पर्धा सुरू होती. या पार्श्वभूमीवर मॅगेलनची मोहीम ऐतिहासिक महत्त्वाची ठरली.

मोहिमेची तयारी

२० सप्टेंबर १५१९ रोजी पाच जहाजांचा ताफा स्पेनमधील सानलुकार दे बारामेदा येथून निघाला. या ताफ्यात सुमारे दोनशे सत्तर लोक होते, असे नोंदी सांगतात. जहाजांवर खाद्य, पाणी आणि व्यापारासाठी वस्तू भरलेल्या होत्या. ताफ्यातील कर्मचाऱ्यांमध्ये स्पेन व पोर्तुगाल या दोन्ही देशांचे लोक होते. मोहिमेच्या सुरुवातीलाच काही अधिकाऱ्यांनी बंडाचा प्रयत्न केला, असे नोंदीत म्हटले आहे. हे बंड दडपल्यानंतर प्रवास पुढे सुरू राहिला. या घटनेने मोहिमेतील तणाव स्पष्ट झाला.

अटलांटिक आणि सामुद्रधुनी

ताफ्याने अटलांटिक महासागर ओलांडून दक्षिण अमेरिकेच्या पूर्व किनाऱ्याकडे प्रवास केला. किनाऱ्याजवळ त्यांनी हिवाळा घालवला आणि त्यादरम्यान एक जहाज वादळात नष्ट झाले. १ नोव्हेंबर १५२० रोजी ताफ्याने खंडाच्या दक्षिणेकडील सामुद्रधुनीत प्रवेश केला. या अरुंद व वळणावळणाच्या सामुद्रधुनीतून प्रवास करणे धोकादायक होते. एक जहाज वाटेतून फिरून स्पेनकडे परत गेले. उर्वरित तीन जहाजांनी सामुद्रधुनी पार केली आणि ते नव्या महासागरात पोहोचले. या सामुद्रधुनीला पुढे मॅगेलनचे नाव देण्यात आले. सामुद्रधुनीतील प्रवास अनेक दिवस चालला आणि त्यात किनाऱ्यावरील दृश्ये व स्थानिक लोक यांची नोंद झाली. या भागातील हवामान व वाऱ्यांची परिस्थिती प्रवाशांसाठी कठीण होती. तरीही ताफ्याने मार्ग पूर्ण केला आणि पुढील महासागर गाठला.

तपशील	माहिती
जन्म	सुमारे १४८०, पोर्तुगाल
मृत्यू	२७ एप्रिल १५२१, माक्तान
मोहिमेची सुरुवात	२० सप्टेंबर १५१९
जहाजे	पाच
सामुद्रधुनीत प्रवेश	१ नोव्हेंबर १५२०
स्पेनला परती	६ सप्टेंबर १५२२
परतलेली जहाजे व लोक	एक जहाज, १८ लोक

प्रशांत महासागर ओलांडणी

सामुद्रधुनीनंतर ताफ्याने प्रशांत महासागर ओलांडण्यास सुरुवात केली. हा प्रवास सुमारे अठ्ठ्याण्णव दिवस चालला, असे नोंदी सांगतात. या काळात त्यांना कोणतीही जमीन दिसली नाही आणि खाद्य व पाण्याचा तुटवडा निर्माण झाला. अनेक लोक आजारी पडले आणि मृत्यू पावले. महासागराच्या विशालतेची कल्पना युरोपियनांना प्रथमच या प्रवासातून झाली. मॅगेलनने या महासागराला शांत असा अर्थाचे नाव दिले, असे नोंदवले जाते. हा प्रवास पृथ्वीच्या आकाराच्या अंदाजात मोठा बदल घडवणारा ठरला.

फिलिपिन्स आणि मॅगेलनचा मृत्यू

मार्च १५२१ मध्ये ताफा फिलिपिन्सजवळील बेटांवर पोहोचला. तेथील स्थानिक शासकांशी त्यांचा संपर्क आला आणि काहींनी स्पेनचे अधिपत्य स्वीकारले. मात्र माक्तान बेटावरील शासकाने त्यास विरोध केला. २७ एप्रिल १५२१ रोजी झालेल्या लढाईत मॅगेलन आणि त्याचे अनेक साथीदार मृत्यू पावले. त्या लढाईचे वर्णन मोहिमेतील एका सहभागीने केले आहे. मॅगेलनचा मृत्यू झाल्यावर मोहिमेचे नेतृत्व बदलले आणि ताफ्यातील लोक कमी होत गेले. या घटनेमुळे मोहिमेचा उर्वरित भाग अधिक कठीण झाला.

एल्कानो आणि परतीचा प्रवास

मॅगेलननंतर अनेक अधिकाऱ्यांनी नेतृत्व केले आणि शेवटी हुआन सेबास्तियान एल्कानो याने उर्वरित जहाजाचे नेतृत्व स्वीकारले. नोव्हेंबर १५२१ मध्ये ताफा मसाल्यांच्या बेटांपर्यंत पोहोचला आणि तेथून मसाले घेतले. दोन जहाजे सोडून देण्यात आली आणि फक्त एक जहाज परतीच्या प्रवासाला निघाले. ते हिंदी महासागर ओलांडून आशेच्या केपभूमीचा वळसा घालून युरोपकडे आले. ६ सप्टेंबर १५२२ रोजी ते जहाज स्पेनला पोहोचले आणि त्यावर फक्त अठरा लोक होते. मोहिमेत सुमारे साठ हजार किलोमीटरहून अधिक अंतर कापल्याचा अंदाज आहे. परतीच्या प्रवासात जहाजावरील लोकांची संख्या अत्यंत कमी झाली होती आणि खाद्यपदार्थही संपले होते. तरीही ते जहाज मसाल्यांच्या मोठ्या मालासह स्पेनला पोहोचले.

परिणाम

या मोहिमेने पृथ्वीभोवतीचा पहिला प्रवास पूर्ण झाल्याचे सिद्ध केले. प्रशांत महासागराच्या विशालतेची जाणीव युरोपला झाली आणि जगाच्या नकाशांत मोठे बदल झाले. मसाल्यांच्या बेटांपर्यंतचा पश्चिमेकडील मार्ग व्यावहारिक नसल्याचेही या मोहिमेतून स्पष्ट झाले. या प्रवासात अनेक लोक मृत्यू पावले, त्यामुळे या मोहिमेचे मूल्यमापन केवळ यशाच्या दृष्टीने होत नाही. तरीही जागतिक समज वाढवण्यात या मोहिमेचा मोठा वाटा मानला जातो. आज मॅगेलन आणि एल्कानो या दोघांचाही या मोहिमेत सहभाग होता, हे लक्षात घेतले जाते. या मोहिमेतून परतलेल्या लोकांनी केलेल्या नोंदींमुळे प्रशांत महासागरातील अनेक बेटांची माहिती युरोपला मिळाली.

नोंदी, स्मरण आणि वारसा

या मोहिमेविषयीची माहिती मुख्यतः त्यात सहभागी असलेल्या अँतोनियो पिगाफेत्ता याच्या नोंदींवरून मिळते. त्याने प्रवासातील घटनांची दैनंदिन नोंद ठेवली आणि परतीनंतर ती प्रकाशित केली. या नोंदींमुळे मोहिमेतील अनेक तपशील आज उपलब्ध आहेत. त्याशिवाय ताफ्यातील अन्य काही सहभागींचे अहवालही उपलब्ध आहेत. या स्रोतांची तुलना करून संशोधक घटनांचा क्रम ठरवतात. काही तपशीलांविषयी स्रोतांत फरक आढळतो, त्यामुळे ते सावधपणे वापरले जातात.

मॅगेलनच्या नावाने सामुद्रधुनी, खगोलीय वस्तू आणि अनेक संस्था ओळखल्या जातात. पृथ्वीभोवतीच्या प्रवासाचे श्रेय बऱ्याचदा मॅगेलनला दिले जाते, मात्र तो प्रवास पूर्ण करणारा एल्कानो होता, हे आज अधिक स्पष्टपणे नमूद केले जाते. स्पेनमध्ये या मोहिमेचे स्मारक आहे. त्या काळातील जहाजांच्या प्रती संग्रहालयांत ठेवल्या आहेत. या मोहिमेचा अभ्यास जागतिक इतिहासाच्या अभ्यासक्रमात केला जातो. तिच्या नोंदींमुळे त्या काळातील नौकानयन व भूगोलविषयक ज्ञानाची पातळी समजते. या मोहिमेतील कर्मचाऱ्यांची संख्या सुमारे दोनशे सत्तर होती.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६