ई. श्रीधरन

एलाट्टुवाळपिल श्रीधरन हे भारतीय रेल्वेतील सेवानिवृत्त अभियंते आहेत. वेळेत आणि ठरलेल्या खर्चात प्रकल्प पूर्ण करण्यासाठी ते प्रसिद्ध आहेत. कोकण रेल्वे आणि दिल्ली मेट्रो या दोन प्रकल्पांमुळे त्यांना 'मेट्रो माणूस' असे म्हटले जाते. २००८ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला. आजही ते विविध मेट्रो प्रकल्पांना सल्ला देतात.

माहिती

या तक्त्यातील प्रकल्पांची यादी त्यांच्या कारकिर्दीची लांबी दाखवते. रेल्वेच्या एका कनिष्ठ अधिकाऱ्यापासून ते देशातील सर्वात मोठ्या नागरी प्रकल्पांच्या प्रमुखापर्यंत त्यांचा प्रवास झाला.

त्यांच्या कार्यपद्धतीतील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे राजकीय दबावापासून प्रकल्प दूर ठेवणे. हेच त्यांच्या यशाचे रहस्य मानले जाते.

सुरुवातीचे जीवन आणि रेल्वेतील कारकीर्द

श्रीधरन यांचा जन्म १२ जून १९३२ रोजी केरळमधील पालक्काड जिल्ह्यातील करुकापुथूर येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण तेथेच झाले.

पुढे त्यांनी आंध्र प्रदेशातील काकीनाडा येथील अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून पदवी घेतली. डिसेंबर १९५४ मध्ये ते भारतीय रेल्वेत कनिष्ठ अभियंता म्हणून रुजू झाले.

१९६३-६४ मध्ये समुद्री वादळामुळे रामेश्वरमला जोडणारा पांबन पूल वाहून गेला. तो दुरुस्त करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर आली.

सहा महिन्यांची मुदत असलेले काम त्यांनी ४६ दिवसांत पूर्ण केले. या कामासाठी त्यांना रेल्वे मंत्रालयाचा पुरस्कार मिळाला.

१९७० ते १९७५ या काळात ते कोलकाता मेट्रोच्या नियोजन आणि अंमलबजावणीचे प्रभारी होते. भारतातील हा पहिला मेट्रो प्रकल्प होता.

१९७९ ते १९८१ या काळात त्यांनी कोचीन शिपयार्डचे प्रभार घेतले. तेथील कामकाज सुधारण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता.

१९८९ मध्ये ते रेल्वे मंडळाचे सदस्य (अभियांत्रिकी) झाले. १९९० मध्ये ते सेवानिवृत्त झाले, पण सरकारने त्यांना पुन्हा कामावर घेतले.

कोकण रेल्वे

१९९० मध्ये त्यांना कोकण रेल्वेचे अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक करण्यात आले. हा प्रकल्प मुंबईपासून मंगळुरूपर्यंत ७६० किलोमीटर लांबीचा होता.

कोकण किनारपट्टीचा भूभाग अत्यंत कठीण आहे. डोंगर, दऱ्या आणि पावसाळी भूस्खलनामुळे काम अवघड होते.

या मार्गावर सुमारे ९३ बोगदे आणि १५० पेक्षा जास्त पूल बांधावे लागले. काही ठिकाणी मऊ मातीत बोगदे खोदावे लागले.

हा प्रकल्प बांधा-चालवा-हस्तांतरित या नमुन्यावर राबवला गेला. भारतातील अशा प्रकारचा हा पहिला मोठा प्रकल्प होता.

सात वर्षांत प्रकल्प पूर्ण झाला. मोठ्या खर्चाची आणि वेळेची वाढ न होता प्रकल्प पूर्ण होणे हे त्या काळात उल्लेखनीय मानले गेले.

दिल्ली मेट्रो

१९९७ मध्ये त्यांना दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशनचे पहिले व्यवस्थापकीय संचालक करण्यात आले. दिल्लीतील वाहतुकीची कोंडी सोडवण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा होता.

त्यांनी कामाची एक कडक पद्धत राबवली. ठरलेल्या तारखेपूर्वी काम पूर्ण करणे आणि खर्च मर्यादेत ठेवणे हे नियम बनले.

पहिला टप्पा ठरलेल्या वेळेत पूर्ण झाला. पुढील टप्प्यांतही हाच वेग टिकून राहिला.

दिल्ली मेट्रोला प्रवाशांचा मोठा प्रतिसाद मिळाला. काही वर्षांतच तो प्रकल्प नफ्यात चालणाऱ्या मोजक्या मेट्रो प्रकल्पांपैकी एक ठरला.

२०११ च्या अखेरीस ते निवृत्त झाले. त्यानंतर कोची, लखनौ, जयपूर आणि इतर अनेक शहरांच्या मेट्रो प्रकल्पांना त्यांनी सल्ला दिला.

वाद आणि चिकित्सा

२००९ मध्ये दिल्ली मेट्रोच्या बांधकामाधीन पुलाचा भाग कोसळला. त्यात काही कामगारांचा मृत्यू झाला.

या घटनेची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून त्यांनी पदाचा राजीनामा दिला. मात्र त्यांचा राजीनामा स्वीकारला गेला नाही.

या घटनेनंतर प्रकल्पांच्या वेगाबाबत आणि सुरक्षेबाबत चर्चा झाली. काहींनी वेळेच्या दबावाकडे बोट दाखवले.

२०२१ मध्ये त्यांनी एका राजकीय पक्षात प्रवेश केला, पण त्याच वर्षी अखेरीस सक्रिय राजकारणातून बाहेर पडले.

पुरस्कार

२००१ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. २००३ मध्ये 'टाइम' मासिकाने त्यांना आशियातील नायकांमध्ये स्थान दिले.

२००५ मध्ये फ्रान्सने त्यांना लीजियन ऑफ ऑनर हा सन्मान दिला. २००८ मध्ये भारत सरकारने पद्मविभूषण दिला.

२०१३ मध्ये जपानने ऑर्डर ऑफ द रायझिंग सन हा सन्मान दिला. अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या आहेत.

कामाची पद्धत

श्रीधरन यांची कार्यपद्धती साधी होती. प्रकल्पाची तारीख आधी ठरवून मग कामाचे नियोजन करणे, हा त्यांचा नियम होता.

कामगार, अभियंते आणि ठेकेदार यांच्याशी त्यांनी नियमित बैठका घेतल्या. अडचणी त्या बैठकीतच सोडवण्याचा प्रयत्न होत असे.

प्रकल्पांना राजकीय हस्तक्षेपापासून दूर ठेवण्यावर त्यांनी भर दिला. आपली पूर्वीची कामगिरी दाखवून ते आपली भूमिका मान्य करून घेत असत, असे ते स्वतः सांगत.

खरेदी आणि निविदा प्रक्रियेत पारदर्शकता ठेवण्यावरही त्यांचा आग्रह होता. यामुळे प्रकल्पांना गती मिळाली.

कोकण रेल्वेची अडचणी

कोकण रेल्वेच्या मार्गावर अनेक नद्या आणि दऱ्या होत्या. पावसाळ्यात भूस्खलनाचा धोका मोठा होता.

काही भागात मऊ मातीत बोगदे खोदावे लागले. पारंपरिक पद्धतीने हे काम होणे कठीण होते.

या अडचणींवर मात करण्यासाठी नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. कामाचे तुकडे करून वेगवेगळ्या पथकांना जबाबदारी देण्यात आली.

प्रकल्प बांधा-चालवा-हस्तांतरित या नमुन्यावर होता. त्यामुळे निधी उभारणी आणि कामाची जबाबदारी एकाच संस्थेकडे होती.

पुढील जबाबदाऱ्या

२०१५ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत वाहतूक समितीत त्यांची नियुक्ती झाली. जागतिक स्तरावर वाहतुकीच्या धोरणांवर ते मार्गदर्शन करत होते.

बांगलादेशच्या ढाका मेट्रो प्रकल्पासाठीही त्यांनी सल्लागार म्हणून काम केले.

माता वैष्णो देवी मंदिर मंडळाचे सदस्य म्हणूनही त्यांनी जबाबदारी सांभाळली.

कोची मेट्रोच्या उभारणीत त्यांचा थेट सहभाग होता. तसेच लखनौ, कानपूर आणि मेरठ येथील प्रकल्पांना ते सल्ला देत होते.

प्रकल्पांचा वारसा

दिल्ली मेट्रोने प्रवाशांची सवय बदलली. रस्त्यांवरील गर्दी कमी होऊन सार्वजनिक वाहतुकीकडे लोक वळले.

भारतातील इतर शहरांनीही मेट्रो प्रकल्प हाती घेतले. अनेक राज्यांनी दिल्लीचा नमुना अभ्यासला.

त्यांच्या कार्यपद्धतीचा अभ्यास अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांसाठी केस स्टडी म्हणून केला जातो. प्रकल्प व्यवस्थापनातील वेळ आणि खर्च नियंत्रण यावर त्यांचे उदाहरण दिले जाते.

संदर्भ

1. दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन
2. कोकण रेल्वे
3. द इंडियन एक्स्प्रेस — ई. श्रीधरन
4. द हिंदू — मेट्रो माणूस श्रीधरन
5. विकिपीडिया — ई. श्रीधरन

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६