मृत समुद्र

मृत समुद्र हा पश्चिम आशियातील एक अत्यंत क्षारयुक्त सरोवर आहे. तो इस्रायल आणि जॉर्डन या देशांच्या सीमेवर वसलेला आहे. त्याचा किनारा पृथ्वीवरील सर्वात खालचा जमिनीवरील बिंदू मानला जातो. समुद्रसपाटीपासून त्याची पातळी सुमारे ४३० मीटर खाली आहे. या पाण्यात क्षारांचे प्रमाण सामान्य समुद्राच्या पाण्यापेक्षा सुमारे दहा पट अधिक असल्याने त्यात मासे किंवा वनस्पती जगू शकत नाहीत. त्यामुळेच त्याला "मृत" समुद्र असे नाव पडले. तरीही त्याच्या किनाऱ्यावरील खनिजे आणि औषधी गुणांमुळे तो जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करतो. गेल्या काही दशकांमध्ये त्याची पातळी सतत घटत असल्याने हा परिसर गंभीर पर्यावरणीय संकटाचा सामना करीत आहे.

माहिती

मृत समुद्र हा एक बंदिस्त सरोवर आहे, म्हणजे त्याला समुद्रापर्यंत पोहोचण्याचा कोणताही मार्ग नाही. त्यात येणारे पाणी केवळ बाष्पीभवनानेच निघून जाते. जॉर्डन नदी हा त्याचा मुख्य पाण्याचा स्रोत आहे. याशिवाय काही लहान ओढे आणि झरे त्यात मिळतात. उन्हाळ्यात तीव्र उष्णता आणि कमी पर्जन्यमान यामुळे बाष्पीभवनाचा दर खूप जास्त असतो. त्यामुळे नदीने आणलेली खनिजे पाण्यातच राहतात आणि काळानुसार त्याची क्षारता वाढत जाते.

या सरोवराची लांबी सुमारे ६७ किलोमीटर आणि रुंदी सुमारे १८ किलोमीटर आहे. कमाल खोली सुमारे ३०० मीटर आहे. तो उत्तर आणि दक्षिण अशा दोन भागांत विभागला गेला आहे. उत्तरेकडील भाग खोल आहे, तर दक्षिणेकडील भाग उथळ आहे. दक्षिण भागात बाष्पीभवनाच्या तलावांमधून खनिजे काढली जातात.

तपशील	माहिती
देश	इस्रायल आणि जॉर्डन
पृष्ठभागाची पातळी	समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४३० मीटर खाली
कमाल खोली	सुमारे ३०० मीटर
लांबी	सुमारे ६७ किलोमीटर
क्षारता	सुमारे ३४ टक्के
मुख्य पाण्याचा स्रोत	जॉर्डन नदी
जवळचे प्रमुख शहर	एइलाट, जेरिको, मादाबा

नावे आणि इतिहास

या सरोवराला अनेक नावे आहेत. हिब्रू भाषेत त्याला याम हामेलाह, म्हणजे "क्षाराचा समुद्र" असे म्हणतात. अरबी भाषेत तो बहर लुत, म्हणजे "लूतचा समुद्र" या नावाने ओळखला जातो. बायबलमधील सदोम आणि गमोरा या नगरांचा नाश याच परिसरात झाला असे मानले जाते. प्राचीन काळापासून येथील खनिजांचा वापर ममीकरणासाठी आणि औषधांसाठी केला जात असे. रोमन काळात या भागातून येणाऱ्या डांबराचा आणि क्षाराचा व्यापार मोठ्या प्रमाणात होत होता.

प्राचीन ग्रीक आणि रोमन भूगोलवेत्त्यांनीही या सरोवराचा उल्लेख केला आहे. त्यांनी येथील पाण्याचा तीव्र गंध आणि पक्षी न उडणारे वातावरण यांचे वर्णन केले आहे. मध्ययुगात युरोपातून आलेल्या प्रवाशांनी या भागाची माहिती आपल्या लेखनात नोंदवली. एकोणिसाव्या शतकात युरोपीय संशोधकांनी येथील पाण्याची रासायनिक चाचणी केली आणि क्षारतेचे प्रमाण मोजले.

या परिसरात अनेक पुरातत्त्वीय स्थळे आहेत. येथील कुमरान गुहांमध्ये सापडलेल्या प्राचीन हस्तलिखितांनी जगभरात लक्ष वेधले. जवळच मसादा हे डोंगरावरील किल्ल्याचे अवशेष आहेत, जे रोमन काळातील ऐतिहासिक घटनांशी जोडलेले आहेत. या स्थळांमुळे परिसराला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

क्षारता आणि तरंगण्याचा अनुभव

मृत समुद्राच्या पाण्यात सोडियम क्लोराइडसह मॅग्नेशियम, पोटॅशियम, कॅल्शियम आणि ब्रोमाइड यांसारखी खनिजे विरघळलेली आहेत. या खनिजांमुळे पाण्याची घनता सामान्य पाण्यापेक्षा बरीच जास्त होते. त्यामुळे माणूस पाण्यात बुडत नाही आणि पृष्ठभागावर तरंगत राहतो. हा अनुभव पर्यटकांसाठी मोठे आकर्षण आहे. मात्र या पाण्यात डोळे आणि तोंडात पाणी गेल्यास तीव्र जळजळ होते, त्यामुळे पोहण्याची काळजी घ्यावी लागते.

या पाण्यात जिवंत सूक्ष्मजीव अत्यंत कमी प्रमाणात आढळतात. काही विशिष्ट जिवाणू आणि बुरशींच्या प्रजाती अशा कठीण वातावरणात टिकून राहतात. मासे, पाणवनस्पती किंवा बहुतेक जलचर येथे जगू शकत नाहीत.

खनिज उद्योग

मृत समुद्र हा खनिजांचा मोठा स्रोत आहे. येथून पोटॅश आणि ब्रोमिन मोठ्या प्रमाणात काढले जातात. या खनिजांचा वापर खते, औषधे आणि रासायनिक उद्योगात होतो. दक्षिणेकडील भागात बाष्पीभवनाचे मोठे तलाव तयार करून पाण्यातून खनिजे वेगळी केली जातात. हा उद्योग दोन्ही देशांच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचा आहे. मात्र या उद्योगामुळे सरोवराच्या पाण्याचा वापर वाढत असल्याची टीका पर्यावरणतज्ज्ञ करतात.

आरोग्य पर्यटन

मृत समुद्राच्या किनाऱ्यावरील हवामान कोरडे असते आणि हवेतील प्रदूषण कमी असते. येथील खनिजयुक्त पाणी आणि गाळ त्वचारोगांवर उपयुक्त मानले जातात. सोरायसिस या त्वचारोगावर येथील उपचारांचा चांगला परिणाम होतो, असे अनेक वैद्यकीय अभ्यासांत नमूद केले आहे. त्यामुळे येथे आरोग्य पर्यटनाचा मोठा उद्योग विकसित झाला आहे. इस्रायलच्या बाजूला एइन बोकेक आणि जॉर्डनच्या बाजूला अनेक उपचार केंद्रे आहेत.

येथील गाळापासून तयार केलेली सौंदर्यप्रसाधने जगभरात विकली जातात. मात्र या उपचारांचे दावे सर्वत्र समान रीतीने स्वीकारले जात नाहीत आणि वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय उपचार घेणे योग्य मानले जात नाही.

पर्यावरणीय धोका

गेल्या शतकभरात मृत समुद्राची पातळी सतत घटत आहे. जॉर्डन नदीवर बांधलेल्या धरणांमुळे आणि शेतीसाठी व शहरांसाठी होणाऱ्या पाण्याच्या वापरामुळे सरोवरात येणारे पाणी झपाट्याने कमी झाले आहे. काही अंदाजांनुसार पातळी दरवर्षी सुमारे एक मीटरने खाली जात आहे. पाणी मागे सरल्यामुळे किनाऱ्यावरील जमीन कोसळते आणि मोठे खड्डे तयार होतात. या घटनेला सिंकहोल असे म्हणतात. त्यामुळे अनेक रस्ते आणि इमारतींना धोका निर्माण झाला आहे.

पातळी घटल्याने गोड्या पाण्याचे झरे सरोवराच्या तळाशी तयार होत आहेत. यामुळे सरोवराच्या रचनेत बदल होत असल्याचे संशोधक सांगतात. पर्यटन आणि खनिज उद्योग यांनाही याचा फटका बसण्याची शक्यता आहे.

संवर्धनाचे प्रयत्न

या समस्येवर उपाय म्हणून लाल समुद्र आणि मृत समुद्र यांना जोडणाऱ्या कालव्याची कल्पना अनेक दशकांपासून चर्चेत आहे. इस्रायल आणि जॉर्डनने यासाठी संयुक्त अभ्यास केले आहेत. मात्र या प्रकल्पाचा खर्च मोठा असून त्याचे पर्यावरणीय परिणाम अजून स्पष्ट नाहीत. जॉर्डन नदीत पाणी सोडण्यासाठीही दोन्ही देशांत चर्चा सुरू आहेत. याशिवाय पाण्याचा वापर कमी करणे, ठिबक सिंचन वाढवणे आणि खारट पाण्यावर प्रक्रिया करणे यांसारखे उपाय सुचवले जात आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, या सर्व उपायांची एकत्रित अंमलबजावणी झाल्याशिवाय सरोवराची घट थांबणार नाही.

भौगोलिक परिसर आणि सीमा

मृत समुद्राच्या पश्चिमेला इस्रायलचा डोंगराळ भाग आणि पूर्वेला जॉर्डनचे पठार आहे. दक्षिणेकडील टोकावर जॉर्डन आणि इस्रायल यांच्यातील सीमा भाग गेलेला आहे. उत्तरेकडे जॉर्डन नदीचे खोरे आणि गॅलिली सरोवर आहे. परिसरातील हवामान उष्ण आणि कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान अतिशय वाढते.

किनाऱ्यावरील प्रमुख ठिकाणांमध्ये इस्रायलच्या बाजूला एइन गेदी, मसादा आणि एइन बोकेक यांचा समावेश होतो, तर जॉर्डनच्या बाजूला मादाबा आणि करक येथील प्राचीन अवशेष महत्त्वाचे आहेत. या परिसरातील रस्ते आणि पाण्याची व्यवस्था सरोवराच्या पातळीवर अवलंबून आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६