कोलोसियम

कोलोसियम हे इटलीच्या रोम शहरातील एका प्रचंड प्राचीन अ‍ॅम्फिथिएटरचे नाव आहे. ते रोमन साम्राज्यातील सर्वात मोठे सार्वजनिक क्रीडांगण होते आणि आजही जगातील सर्वात प्रसिद्ध प्राचीन स्मारकांपैकी एक आहे. याचे मूळ नाव फ्लेव्हियन अ‍ॅम्फिथिएटर असे होते, कारण ते फ्लेव्हियन घराण्याच्या सम्राटांनी बांधले. इ.स. ७२ च्या सुमारास सम्राट व्हेस्पासियनने बांधकाम सुरू केले आणि इ.स. ८० मध्ये त्याचा मुलगा टायटसने ते लोकार्पण केले. त्यानंतर सम्राट डोमिशियनने त्यात काही भर घातली. या अ‍ॅम्फिथिएटरमध्ये ग्लॅडिएटरांच्या लढती, पशु-शिकार आणि सार्वजनिक कार्यक्रम भरवले जात होते. १९८० मध्ये ते जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाले.

माहिती

कोलोसियमचा बाह्य आकार लंबगोल असून त्याची लांबी सुमारे १८९ मीटर व रुंदी सुमारे १५६ मीटर आहे. त्याची उंची सुमारे ४८ मीटर आहे. आतली लढतीची जागा म्हणजेच अ‍ॅरिना सुमारे ८३ मीटर लांब व ४८ मीटर रुंद होती. या अ‍ॅम्फिथिएटरमध्ये सुमारे ५०,००० प्रेक्षक बसू शकत होते. काही अभ्यासकांच्या मते प्रेक्षकांची संख्या त्याहून अधिक होती.

बांधकामासाठी टिव्होलीजवळील ट्रॅव्हर्टाइन दगड, ज्वालामुखीय टफा दगड आणि विटा वापरल्या गेल्या. बाह्य भिंतीत खालच्या मजल्यावर ८० कमानी आहेत. प्रत्येक मजल्यावर वेगळ्या शैलीचे स्तंभ वापरले गेले आहेत. अ‍ॅरिनाच्या खाली दोन स्तरांची भूमिगत रचना तयार करण्यात आली होती.

निर्मितीची पार्श्वभूमी

कोलोसियम सम्राट निरोच्या काळातील एका मोठ्या वादग्रस्त घटनेशी जोडलेले आहे. निरोने ६४ च्या महाभयानक आगीनंतर शहराच्या मध्यभागी आपल्या भव्य राजवाड्यासाठी मोठी जागा घेतली होती. या राजवाड्याच्या परिसरात एक कृत्रिम तलावही होता. निरोच्या मृत्यूनंतर सत्तेवर आलेल्या फ्लेव्हियन घराण्याने ही जागा जनतेसाठी खुली करण्याचा निर्णय घेतला.

व्हेस्पासियनने तलाव बुजवून त्या जागी अ‍ॅम्फिथिएटर बांधण्याचे ठरवले. यामागे लोकांच्या मनातील निरोविषयीची नाराजी विसरण्याचा आणि आपले लोकाभिमुख स्वरूप दाखवण्याचा हेतू होता. अ‍ॅम्फिथिएटरचे स्थान शहराच्या मध्यभागी असलेल्या दोन टेकड्यांमधील खोऱ्यात निवडले गेले. लोकार्पणानंतर शंभर दिवसांचे क्रीडा-महोत्सव भरवल्याची नोंद आहे.

रचना आणि साहित्य

कोलोसियमची रचना अत्यंत नियोजित आहे. बाहेरील भिंत तीन मजल्यांची असून प्रत्येक मजल्यावर कमानींची रांग आहे. चौथ्या वरच्या मजल्यावर कमानींऐवजी भिंत होती. प्रेक्षकांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार वेगवेगळ्या प्रवेशद्वारांतून आत सोडले जात होते. एकूण ऐंशी प्रवेशद्वारांमुळे गर्दीचे नियोजन सोपे जात होते.

बाह्य भिंतीच्या दगडांना जोडण्यासाठी लोखंडी क्लॅम्प वापरल्याचे उल्लेख आहेत. हे क्लॅम्प काढून घेतल्यामुळेच पुढील काळात भिंतीचे तुकडे सहज कोसळले, असे काही अभ्यासक म्हणतात. अ‍ॅम्फिथिएटरच्या आसपासच्या रस्त्यांवर प्रेक्षकांची गर्दी सांभाळण्यासाठी रुंद मार्ग व पायऱ्या बांधल्या गेल्या होत्या. या नियोजनामुळे काही मिनिटांत हजारो लोक आत व बाहेर जाऊ शकत होते.

अ‍ॅरिनावर उन्हापासून संरक्षणासाठी मोठे कापडाचे आच्छादन ताणून बांधले जात होते. हे आच्छादन हलवण्यासाठी नौदलाच्या सैनिकांची मदत घेतली जात होती. अ‍ॅरिनाच्या खालील भूमिगत भागात पशू व ग्लॅडिएटर ठेवण्यासाठी खोल्या होत्या. या भागातून अचानक वर येण्यासाठी यंत्रणाही तयार केली गेली होती.

क्रीडा-प्रकार

कोलोसियममधील सर्वात लोकप्रिय कार्यक्रम म्हणजे ग्लॅडिएटरांच्या लढती. या लढतींमध्ये प्रशिक्षित लढवय्ये एकमेकांशी किंवा प्राण्यांशी लढत. सुरुवातीच्या काळात कृत्रिम तलाव भरून कल्पित सागरी लढतीही दाखवल्या गेल्याचे उल्लेख आहेत. पुढे भूमिगत रचना बांधल्यामुळे या लढती बंद झाल्या.

पशु-शिकाराचे प्रयोगही मोठ्या प्रमाणात होत. सिंह, वाघ, हत्ती व अन्य प्राणी साम्राज्याच्या दूरच्या भागांतून आणले जात. काही कार्यक्रमांत अनेक प्राण्यांचा वापर होत असे. सार्वजनिक फाशी व कठोर शिक्षाही याच ठिकाणी दिल्या जात असल्याचे उल्लेख आहेत.

लढतींसाठी ग्लॅडिएटरांना विशेष शाळांमध्ये प्रशिक्षण दिले जात होते. त्यांना विविध शस्त्रे व कवच वापरण्याचे प्रशिक्षण मिळत होते. काही ग्लॅडिएटर गुलाम होते, तर काही स्वेच्छेने या व्यवसायात दाखल झालेले होते. यशस्वी ग्लॅडिएटरांना समाजात विशेष स्थान मिळत होते.

कोलोसियममधील कार्यक्रमांना मोठ्या प्रमाणात लोक जमत. प्रवेश सामान्यतः विनामूल्य असे, मात्र प्रेक्षकांना आसनाची जागा दर्जानुसार मिळत असे. सम्राट स्वतः उपस्थित राहून कार्यक्रम पाहत असे आणि लढवय्याच्या जिवाबद्दलचा निर्णय देत असे. हे क्रीडांगण रोमन समाजाच्या सामाजिक उतरंडीचे प्रतीक मानले जाते.

ऱ्हास आणि जतन

रोमन साम्राज्याच्या अस्तानंतर कोलोसियमची देखभाल थांबली. १३४९ मध्ये आलेल्या भूकंपामुळे त्याची दक्षिणेकडील बाह्य भिंत मोठ्या प्रमाणात कोसळली. त्यानंतर शतकानुशतके लोकांनी येथील दगड चर्च, राजवाडे व घरे बांधण्यासाठी उचलून नेले. त्यामुळे अ‍ॅम्फिथिएटरचा मोठा भाग हळूहळू नष्ट झाला.

१९व्या शतकात कोलोसियमच्या जतनाकडे लक्ष दिले जाऊ लागले. काही भाग पुन्हा उभारले गेले आणि कोसळणाऱ्या भिंती टेकू देऊन स्थिर केल्या गेल्या. एका बाजूची बाह्य भिंत जाणीवपूर्वक पुन्हा बांधली गेली नाही, त्यामुळे आज आतली रचना दिसते. १९८० मध्ये रोमच्या ऐतिहासिक केंद्राचा भाग म्हणून ते जागतिक वारसा स्थळ ठरले.

आजचे स्वरूप आणि पर्यटन

आज कोलोसियम हे रोममधील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या स्थळांपैकी एक आहे. पर्यटक रोमन फोरम व पॅलेटाइन टेकडी यांसह एकत्र तिकीट घेतात. स्मारकाच्या आत एक छोटे संग्रहालय असून त्यात उत्खननात सापडलेल्या वस्तू ठेवल्या आहेत. स्मारकाच्या आतील भागात काही निवडक जागा पर्यटकांसाठी खुल्या केल्या आहेत.

पर्यटकांना प्राचीन क्रीडांगणाची रचना समजावी यासाठी मार्गदर्शन फलक व दृक्-श्राव्य सुविधा उपलब्ध आहेत. संध्याकाळच्या वेळी स्मारकाला केलेली प्रकाशयोजना विशेष आकर्षण ठरते. आसपासच्या परिसरात रस्त्यावरील वाहतूक मर्यादित करून स्मारकाजवळील कंपन कमी करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

कोलोसियम दुरुस्ती व संवर्धनाच्या सातत्यपूर्ण कामाखाली आहे. वाहतुकीमुळे होणारे कंपन व शहरातील प्रदूषण हे येथील दगडांसाठी धोका आहेत. पर्यटकांच्या गर्दीचे नियोजन करण्यासाठी आगाऊ नोंदणीची व्यवस्था आहे. दरवर्षी गुड फ्रायडेच्या दिवशी पोप येथून प्रार्थना-मिरवणुकीचे नेतृत्व करतात, त्यामुळे या स्मारकाला धार्मिक महत्त्वही प्राप्त झाले आहे.

संदर्भ

1. रोमचे ऐतिहासिक केंद्र — युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र
2. कोलोसियम — एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका
3. कोलोसियम — अधिकृत पुरातत्त्व उद्यान संकेतस्थळ
4. फ्लेव्हियन अ‍ॅम्फिथिएटर — इटलीचे सांस्कृतिक वारसा मंत्रालय
5. कोलोसियमचा इतिहास — ब्रिटानिका
6. रोमची स्मारके — इटली पर्यटन संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६