व्हिएतनाम

व्हिएतनाम (अधिकृत नाव: सोशालिस्ट रिपब्लिक ऑफ व्हिएतनाम) हा आग्नेय आशियातील एक लांबट, किनाऱ्यालगतचा देश आहे. देशाची राजधानी हनोई असून सर्वात मोठे शहर हो चि मिन्ह सिटी आहे. लोकसंख्या सुमारे दहा कोटी असून चलन 'दाँग' आहे. व्हिएतनामची उत्तरेस चीन, पश्चिमेस लाओस व कंबोडिया आणि पूर्वेस दक्षिण चीन समुद्र अशी सीमा आहे. विसाव्या शतकात देशाने वसाहतवादाविरुद्ध व नंतर विभाजनाविरुद्ध दीर्घ युद्धे लढली आणि १९७६ मध्ये एकत्रीकरण झाले. १९८६ मध्ये स्वीकारलेल्या आर्थिक सुधारणांनंतर व्हिएतनामने अत्यंत वेगवान वाढ केली आणि आज तो जगातील महत्त्वाच्या निर्यातदार देशांपैकी एक बनला आहे. भातशेती, किनाऱ्यावरील निसर्गसौंदर्य आणि समृद्ध खाद्यसंस्कृती यांमुळे पर्यटकही मोठ्या संख्येने येतात.

माहिती

व्हिएतनामचे क्षेत्रफळ सुमारे तीन लाख एकतीस हजार चौरस किलोमीटर आहे. देशाचा आकार 'S' सारखा असून उत्तरेस लाल नदीचे खोरे आणि दक्षिणेस मेकाँग नदीचे विस्तीर्ण डेल्टा ही दोन अत्यंत सुपीक प्रदेश आहेत. मध्यभागात अरुंद किनारा व पश्चिमेस अनामी पर्वतरांग आहे. हवामान उत्तरेस उपोष्णकटिबंधीय व दक्षिणेस उष्णकटिबंधीय असून पावसाळा व मान्सूनचा मोठा प्रभाव आहे.

देश एक-पक्षीय राजकीय व्यवस्था असलेले समाजवादी प्रजासत्ताक आहे. कम्युनिस्ट पक्ष हा राज्याचा मुख्य राजकीय केंद्र असून पक्षाचे महासचिव सर्वोच्च नेते मानले जातात. राष्ट्रपती हे राज्यप्रमुख तर पंतप्रधान सरकारप्रमुख असतात. राष्ट्रीय सभा ही सर्वोच्च प्रातिनिधिक संस्था असून ती राष्ट्रपती व पंतप्रधानांची निवड करते. प्रशासनासाठी देश प्रांत, जिल्हे व गावपातळीवर विभागला आहे.

इंडोचायना इतिहास

व्हिएतनामचा इतिहास दीर्घ व संघर्षमय आहे. सुमारे एक हजार वर्षे हा प्रदेश चिनी सत्तेखाली होता आणि दहाव्या शतकात स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर येथे स्वतंत्र राजवंश उदयास आले. अकराव्या ते पंधराव्या शतकात देश दक्षिणेकडे विस्तारत गेला. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात फ्रान्सने या प्रदेशावर आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले आणि व्हिएतनाम लाओस व कंबोडियासह 'फ्रेंच इंडोचायना'चा भाग बनला. या काळात रबर व कोळसा उत्पादनासाठी मोठ्या प्रमाणात जमीन ताब्यात घेतली गेली आणि करवसुली व जबरदस्तीचे काम यांविरुद्ध असंतोष वाढला.

१९४५ मध्ये हो चि मिन्ह यांनी स्वातंत्र्याची घोषणा केली आणि व्हिएत मिन्ह संघटनेने फ्रान्सविरुद्ध लढा सुरू ठेवला. १९५४ मध्ये दिएन बिएन फू येथील निर्णायक लढाईनंतर फ्रेंच सैन्याचा पराभव झाला आणि जिनेव्हा करारानुसार देश सतराव्या अक्षवृत्तावर दोन भागांत विभागला गेला. निवडणुका होऊ न शकल्याने विभाजन कायम राहिले आणि पुढील दोन दशके देशाने अत्यंत विनाशकारी युद्ध अनुभवले. १९७५ मध्ये सैगॉनच्या पतनानंतर युद्ध संपले आणि १९७६ मध्ये देशाचे एकत्रीकरण होऊन समाजवादी प्रजासत्ताकाची स्थापना झाली.

१९८६ च्या सुधारणा

युद्धानंतर देशाची अर्थव्यवस्था जवळपास कोसळली होती; निर्बंध, दुष्काळ व केंद्रीकृत व्यवस्थेतील अकार्यक्षमता यामुळे दारिद्र्य वाढले. १९८६ मध्ये सहाव्या पक्षीय अधिवेशनात 'दोई मोई' अर्थात नवी दिशा या सुधारणांची घोषणा झाली. यात खासगी मालकीला मान्यता, बाजारभावावर आधारित व्यवस्था, परकीय गुंतवणुकीसाठी खुले दरवाजे आणि शेतीत कुटुंबांना जमिनीवर दीर्घकालीन हक्क देण्याचे धोरण समाविष्ट होते.

या सुधारणांमुळे भाताचे उत्पादन झपाट्याने वाढले, अन्नधान्याची टंचाई दूर झाली आणि निर्यातक्षेत्रातील उत्पादन वाढले. १९९५ मध्ये व्हिएतनाम आसियानचा सदस्य बनला आणि पुढील दशकात जागतिक व्यापार संघटनेचे सदस्यत्व मिळवले. परकीय कंपन्यांनी इलेक्ट्रॉनिक्स व वस्त्रोद्योगात मोठी गुंतवणूक केली. गेल्या तीन दशकांत दारिद्र्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटले असून देशाने मध्यम उत्पन्नाच्या देशांच्या गटात स्थान मिळवले आहे.

अर्थव्यवस्था

व्हिएतनामची अर्थव्यवस्था निर्यात-केंद्रित उत्पादनावर आधारित आहे. मोबाइल फोन, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, वस्त्रे, पादत्राणे व फर्निचर ही प्रमुख निर्यातक्षेत्रे आहेत. अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी उत्तरेकडील व मध्य भागात कारखाने उभारले आहेत आणि त्यामुळे औद्योगिक रोजगार मोठ्या प्रमाणात निर्माण झाला आहे. तेल व वायू, पोलाद व सिमेंट उद्योगही महत्त्वाचे आहेत. पर्यटनातून मिळणारे उत्पन्नही वाढत आहे.

शेती व मेकाँग डेल्टा

भात हे देशाचे मुख्य अन्नधान्य असून व्हिएतनाम जगातील प्रमुख भात निर्यातदारांपैकी एक आहे. मेकाँग डेल्टा हा भात, खरबूज, नारळ व मासेमारीसाठी अत्यंत उत्पादक प्रदेश आहे. कॉफी, मिरची, काजू व रबर या निर्यात पिकांमध्येही देशाने मोठी प्रगती केली आहे; कॉफी निर्यातीत व्हिएतनाम जगात आघाडीच्या देशांत गणला जातो.

मेकाँग डेल्टासमोर मात्र गंभीर आव्हाने आहेत. समुद्राच्या पाण्याचा शिरकाव, नदीवरील धरणांमुळे कमी होणारा गाळ आणि कमी पर्जन्य यांमुळे खारटपणा वाढत आहे. यामुळे भातशेती व मासेमारीवर परिणाम होतो आणि शेतकऱ्यांना पिकांचे नियोजन बदलावे लागत आहे.

संस्कृती

व्हिएतनामी संस्कृतीवर कन्फ्युशियन परंपरा, बौद्ध धर्म व स्थानिक श्रद्धांचा प्रभाव आहे. 'आओ दाई' हा लांब, सुबक पारंपरिक पोशाख स्त्रियांच्या सौंदर्याचे प्रतीक मानला जातो. 'फो' हे भाताच्या शीत व मांसाचे प्रसिद्ध पदार्थ तर नेम व गोलंदाजी केलेले स्प्रिंग रोल जगभर ओळखले जातात. चंद्रवर्षानुसार साजरा होणारा 'तेत' हा नववर्षाचा सण कुटुंबाच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग असतो. पाण्यावरील कठपुतळी नाट्य ही व्हिएतनामची अनोखी कला परंपरा आहे.

हा लाँग बे येथील चुनखडीची बेटे, ह्यू येथील राजवाडे व होई आनची जुनी व्यापारी नगरी ही युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीतील स्थळे आहेत. उत्तरेकडील सापा परिसरातील पायरीवरील भातशेती व डोंगरी जमातींची संस्कृती पर्यटकांना आकर्षित करते. फुटबॉल व बॅडमिंटन हे लोकप्रिय खेळ असून जलद आर्थिक बदलामुळे तरुणांची जीवनशैलीही बदलत आहे.

पर्यावरण व आव्हाने

वेगवान औद्योगिक वाढीसोबत पर्यावरणाचा प्रश्न गंभीर बनला आहे. मोठ्या शहरांमध्ये वायूप्रदूषण व वाहतुकीची गर्दी वाढली असून नद्यांमध्ये औद्योगिक सांडपाणी मिसळण्याचे प्रमाणही लक्षणीय आहे. किनारी भागात चक्रीवादळे व पूर हे नियमित संकट ठरले आहेत आणि हवामानबदलामुळे समुद्रपातळी वाढीचा धोका किनारी शहरांना आहे. दक्षिण चीन समुद्रातील बेटांवरून शेजारी देशांशी असलेला दाव्यांचा वाद हा परराष्ट्र धोरणातील संवेदनशील विषय आहे. या सर्वांसह वृद्ध होणारी लोकसंख्या व कौशल्याची वाढती मागणी ही नवी आव्हाने आहेत.

संदर्भ

1. ब्रिटॅनिका — व्हिएतनाम
2. व्हिएतनाम सरकार — अधिकृत संकेतस्थळ
3. व्हिएतनाम पर्यटन — अधिकृत संकेतस्थळ
4. युनेस्को जागतिक वारसा — व्हिएतनाम
5. जागतिक बँक — व्हिएतनाम देश माहिती
6. आसियान — सदस्य देश

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६