चांदवड किल्ला

चांदवड किल्ला हा महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील एक प्राचीन किल्ला आहे. तो चांदवड गावापासून सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे. किल्ला सातमाळ डोंगररांगेत वसला आहे. सुरत, भरुच आणि नाशिक येथील बाजारपेठांना जोडणारा व्यापारी मार्ग याच भागातून जात होता. दिल्ली-नाशिक मार्गही चांदवडवरूनच जात असे. या मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी किल्ल्याची उभारणी झाली. पेशवाईत येथे टांकसाळ चालत होती आणि किल्ला नांदता होता.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	नाशिक
तालुका	चांदवड
डोंगररांग	सातमाळ
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे ३,९९५ फूट (स्रोतांत मतभेद)
चांदवड गावापासून अंतर	सुमारे ३ किमी
नाशिकपासून अंतर	सुमारे ६१ किमी
प्राचीन नाव	चंद्रादित्यपूर
मोगलांकडून नाव	अलीवर्दी खानची नोंद, इ.स. १६३६
ब्रिटिशांकडे	इ.स. १८१८
चढाईची श्रेणी	अत्यंत कठीण
सध्याची स्थिती	भग्न अवशेष

किल्ल्याची उभारणी केव्हा झाली, यावर एकमत नाही. एका नोंदीनुसार इ.स. सुमारे ८०१ मध्ये यादव वंशाचा संस्थापक दृढप्रहार याने हा किल्ला बांधला. नांदगाव येथे सापडलेल्या चालुक्य नरेश चंद्रादित्य यांच्या ताम्रपटात इ.स. ६५० मध्ये चंद्रादित्यपूरचा उल्लेख येतो. त्यावरून त्या काळीही या ठिकाणाचे महत्त्व होते, असे अभ्यासक म्हणतात.

किल्ल्याच्या माचीवर सहज पोहोचता येते. बालेकिल्ल्यावर जाण्यासाठी मात्र गिर्यारोहण साहित्य लागते. इंग्रजांनी कातळात कोरलेला जिना उध्वस्त केल्याने ही अडचण निर्माण झाली.

इतिहास

चौदाव्या शतकात किल्ला बहमनी सुलतानांच्या ताब्यात होता. इ.स. १६३५ मध्ये मोगल सैन्याने चांदवडसह इंद्राई किल्ला ताब्यात घेतला. शाहजहानने शाहिस्तेखानाला महाराष्ट्रात पाठवले होते. शाहिस्तेखानाने आपला अधिकारी अलीवर्दी खान याला चांदवड परिसरातील किल्ले जिंकण्याची जबाबदारी दिली. इ.स. १६३६ मध्ये अलीवर्दी खानने किल्ला आणि गाव जिंकले. याची नोंद किल्ल्यावरील फारसी शिलालेखात कोरलेली आहे.

दुसऱ्या सुरत लुटीनंतर छत्रपती शिवाजी महाराज बागलाणातून राजगडाकडे जात होते. त्याचवेळी औरंगजेबाला सुरत लुटीची बातमी कळली. त्याने खानदेशचा सुभेदार दाऊदखान कुरेशी याला खजिना हस्तगत करण्याचा आदेश दिला. दाऊदखान पाच हजार सैन्यासह चांदवड किल्ल्यावर पोहोचला. तेथून पुढील हालचाली झाल्या.

इ.स. १६६५ मध्ये किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात आला. पुढे तो औरंगजेबाने पुन्हा ताब्यात घेतला. इ.स. १६८२ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळात मराठ्यांची एक तुकडी चांदवडवर चालून गेली होती. पहिल्या बाजीरावांच्या काळात किल्ला पुन्हा मराठ्यांच्या ताब्यात आला.

पुढे नानासाहेब पेशव्यांनी चांदवडचा किल्ला मल्हारराव होळकर यांच्या ताब्यात दिला. इ.स. १७५४ ते १७५६ या काळात मल्हारराव होळकरांनी कारागिरांना जमिनी देवून चांदवडमध्ये स्थायिक केले. त्यामुळे चांदवड पितळी कामासाठी प्रसिद्ध झाले. पेशव्यांच्या काळात किल्ल्याचा वापर तुरुंग म्हणूनही होत असे.

इ.स. १८०४ मध्ये कर्नल वॉलेस याने किल्ला जिंकला, पण तो लगेच होळकरांच्या ताब्यात देण्यात आला. १० एप्रिल १८१८ रोजी अंकाई आणि टंकाई किल्ल्यांच्या शरणागतीनंतर लेफ्टनंट कर्नल मॅकडोवेल यांच्या तुकडीने किल्ला ताब्यात घेतला. इ.स. १८५७ च्या उठावात चोविसाव्या मराठा रेजिमेंटने किल्ला ताब्यात घेतला, पण १८५९ मध्ये तो ब्रिटिशांना द्यावा लागला.

टांकसाळ व अर्थकारण

पेशवाईत चांदवड किल्ल्यावर टांकसाळ होती. तुकोजी होळकरांच्या कारकिर्दीत थोरल्या माधवराव पेशव्यांच्या परवानगीने चांदोरी रुपयांची टांकसाळ सुरू झाली. इ.स. १८०० पर्यंत ही टांकसाळ किल्ल्यात होती आणि तेथे चांदीची नाणी पाडली जात होती.

इ.स. १८०० मध्ये किल्लेदार आणि टांकसाळ अधिकाऱ्यांत तंटा झाला. त्यामुळे टांकसाळ गावात हलवली गेली. याच वर्षी यशवंतराव होळकरांच्या सैन्यातील अहमद खान आणि आमिर खान यांनी मालेगाव आणि चांदवड लुटले. इ.स. १८२९ मध्ये चांदीची नाणी पाडण्याचे काम बंद केले. इ.स. १८३० मध्ये तांब्याची नाणी पाडणेही थांबले आणि टांकसाळ बंद झाली.

मनमाडला इ.स. १८६१ मध्ये रेल्वेचा तळ सुरू झाल्यानंतर व्यापाराचा मोठा भाग चांदवडकडून फिरला. त्यामुळे गावाचे पूर्वीचे स्थान कमी झाले.

वास्तुरचना व गडावरील ठिकाणे

चंद्रेश्वर मंदिराजवळून किल्ल्याची चढाई सुरू होते. वाटेवर पाच मिनिटांच्या अंतरावर उजवीकडे एक बांधीव तलाव दिसतो. तलावाजवळ तीन मोठ्या समाध्या आणि सात थडगी आहेत. पुढे गणपती मंदिर लागते.

गणपती मंदिरापुढून टांकसाळीकडे जाणारी पायवाट आहे. तीवर एक मोठा चौथरा आहे. टांकसाळीचे अवशेष पाहून उजवीकडे वळल्यावर किल्ल्याच्या पश्चिम टोकावर बुरुज आणि तटबंदीचे अवशेष दिसतात. बालेकिल्ल्यावर जाण्यासाठी कातळभिंतीकडे जावे लागते. पायऱ्या उध्वस्त असल्याने तेथे लोखंडी शिडी लावलेली आहे.

शिडीच्या उजव्या बाजूला फारसी शिलालेख आहे. पुढचा कातळ टप्पा प्रस्तरारोहण करून पार करावा लागतो. या टप्प्यानंतर पायऱ्या लागतात. पायऱ्यांवर शरभ शिल्प कोरलेले आहे. वर पश्चिमाभिमुख भग्न प्रवेशद्वार आहे. आत गेल्यावर पाण्याचे टाके, दोन टाक्या आणि जुन्या वाड्याचे अवशेष दिसतात. गडमाथ्यावर मोठा तलाव आहे.

गडमाथ्यावरून इंद्राई, साडेतीन रोडग्यांचा डोंगर आणि दूरवर कोळधेरचा किल्ला दिसतो. चांदवड गावात रंगमहाल, रेणुकामाता मंदिर आणि चंद्रेश्वर मंदिर अशा ऐतिहासिक वास्तू अजूनही आहेत.

चढाई व भेटीची माहिती

चांदवड गाव मुंबई-आग्रा महामार्गावर नाशिकच्या पुढे सुमारे ६१ किमी अंतरावर आहे. मनमाडपासून ते सुमारे २५ किमी आहे. महामार्गावर चांदवड गावाच्या पुढे सहा किमी अंतरावर चंद्रेश्वर मंदिराकडे जाणारा रस्ता आहे. या रस्त्यावर वनविभागाचा टोल भरावा लागतो.

चंद्रेश्वर मंदिरापासून चढाई सुरू होते. माचीपर्यंत पोहोचण्यास सुमारे दोन तास लागतात. बालेकिल्ल्यावर जाण्यासाठी गिर्यारोहण साहित्य आणि अनुभव आवश्यक आहे. पावसाळ्यात कातळ ओलसर असल्याने ही चढाई टाळावी.

किल्ल्यावर राहण्याची सोय नाही. पिण्याच्या पाण्याचीही सोय नाही. आवश्यक ते पाणी आणि जेवण सोबत न्यावे लागते. चांदवड गावात मात्र राहण्याची आणि जेवणाची सोय आहे. हिवाळा आणि लवकर उन्हाळा हे भेटीसाठी अनुकूल हंगाम मानले जातात.

चांदवड गावातील वास्तू

किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या चांदवड गावात अनेक ऐतिहासिक वास्तू आहेत. रंगमहाल, रेणुकामाता मंदिर आणि चंद्रेश्वर मंदिर या त्यांतील प्रमुख आहेत. या वास्तू पेशवाईतील बांधकामाची साक्ष देतात.

चंद्रेश्वर मंदिराजवळून किल्ल्याची वाट सुरू होते. मंदिर हे या भागातील जुन्या देवस्थानांपैकी एक आहे. गावात पितळी कामाची परंपराही होळकरांच्या काळापासून चालत आली आहे.

किल्ल्याच्या माचीवर पाण्याचा बांधीव तलाव आणि टांकसाळीचे अवशेष आहेत. ही ठिकाणे सामान्य पर्यटकांनाही पाहता येतात.

किल्ल्याच्या माचीपर्यंत जाण्यासाठी वनविभागाची परवानगी आवश्यक असते. माचीवरून बालेकिल्ल्याची उंच तटबंदी स्पष्ट दिसते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६