चंद्रपूर जिल्हा

चंद्रपूर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भातील नागपूर विभागातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय चंद्रपूर शहरात आहे. कोळशाच्या मोठ्या साठ्यामुळे जिल्ह्याला काळ्या सोन्याचे शहर असे म्हणतात. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २२,०४,३०७ आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ११,४४३ चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्यात पंधरा तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस नागपूर, भंडारा आणि वर्धा जिल्हे आहेत. पूर्वेस गडचिरोली जिल्हा आहे. दक्षिणेस तेलंगणा राज्याची सीमा आणि पश्चिमेस यवतमाळ जिल्हा आहे.

जिल्ह्यात तेहतीस पेक्षा जास्त नगरे आणि अठराशे पेक्षा जास्त गावे आहेत. जिल्ह्याचा बराच भाग जंगलाने व्यापलेला आहे. जिल्ह्यात काही भाग अतिशय दुर्गम आहे.

प्रशासन आणि तालुके

या तालुक्यांतून जिल्ह्याची प्रशासकीय रचना तयार झाली आहे. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: चंद्रपूर, भद्रावती, वरोरा, चिमूर, नागभीड, ब्रह्मपुरी, सिंदेवाही, मूल, सावली, गोंदपिंपरी, राजुरा, कोरपना, पोंभूर्णा, बल्लारपूर आणि जिवती.

जिल्ह्यात आठ महसुली उपविभाग आहेत. प्रत्येक उपविभागात दोन तालुके येतात. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो.

जिल्ह्यात महानगरपालिका आहे. अनेक नगरपालिका आणि नगरपंचायतीही आहेत. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

पूर्वी चंद्रपूर हा भारतातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा जिल्हा होता. १९८२ साली जिल्ह्याचे विभाजन करून गडचिरोली जिल्हा तयार झाला. तेव्हा चंद्रपूरचे क्षेत्रफळ कमी झाले.

भूगोल आणि हवामान

जिल्हा वर्धा आणि वैनगंगा या नद्यांच्या पात्रांमध्ये वसलेला आहे. या दोन नद्या जिल्ह्याच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमा बनवतात. जिल्ह्याचा मध्य भाग सपाट आहे.

पूर्व आणि उत्तरेकडील भागात जंगले आणि टेकड्या आहेत. पेरजागड आणि चिमूर येथे डोंगररांगा आहेत. जिल्ह्यात उष्णकटिबंधीय पानझडी वने आढळतात.

जिल्ह्यातील हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान राज्यात सर्वाधिक होते असे सांगितले जाते. हिवाळा सौम्य असतो.

पावसाचे प्रमाण सुमारे १,२०० मिलिमीटर आहे. पावसाचा बराच भाग जुलै ते सप्टेंबर या काळात पडतो. जंगलांमुळे काही भागात हवेत दमटपणा असतो.

नद्या आणि जलप्रकल्प

वर्धा ही जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे. इरई, मूल आणि अंधारी या तिच्या उपनद्या आहेत. चंद्रपूर शहर इरई नदीकाठी वसले आहे.

वैनगंगा नदी जिल्ह्याच्या पूर्व सीमेवरून वाहते. घुग्घुस येथे वर्धा आणि पैनगंगेचा संगम आहे. नद्यांच्या काठावरील जमीन सुपीक आहे.

पाथरी नदीवर असोलमेंढा धरण बांधले आहे. जिल्ह्यात इरई धरणही आहे. या प्रकल्पांमुळे काही भागात सिंचनाची सोय झाली आहे.

इतिहास

तेराव्या शतकात खांडक्या बल्लाळशहा या गोंड राजाने चंद्रपूरची स्थापना केली. त्यांनी आपली राजधानी सिरपूरहून चंद्रपूरला हलवली. पुढे हे शहर गोंड राज्याचे महत्त्वाचे केंद्र बनले.

शहराचे जुने नाव लोकापूर असे होते. पुढे ते इंदापूर आणि नंतर चंद्रपूर झाले. ब्रिटिश काळात जिल्ह्याला चांदा असे नाव मिळाले.

१८५३ साली बेरार ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. १८५४ साली चंद्रपूर स्वतंत्र जिल्हा म्हणून अस्तित्वात आला. १९६४ साली जिल्ह्याचे नाव पुन्हा चंद्रपूर करण्यात आले.

स्वातंत्र्यानंतर हा भाग मध्य प्रांतातून मुंबई राज्यात आला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. तेव्हापासून चंद्रपूर जिल्हा महाराष्ट्रात आहे.

अर्थव्यवस्था

कोळसा हा जिल्ह्याचा सर्वात महत्त्वाचा खनिज संपत्ती आहे. राज्यातील बहुतांश कोळसा याच जिल्ह्यातून मिळतो. वर्धा खोऱ्यातील कोळसा क्षेत्र मोठे आहे.

जिल्ह्यात चुनखडीचे मोठे साठे आहेत. त्यामुळे अनेक सिमेंट कारखाने येथे उभारले आहेत. जिल्ह्यात राज्यातील सर्वाधिक सिमेंट कारखाने असल्याचे सांगितले जाते.

चंद्रपूर येथे मोठा औष्णिक वीज प्रकल्प आहे. बल्लारपूर येथे कागदाची मोठी गिरणी आहे. भद्रावती येथे शस्त्रास्त्र निर्मितीचा कारखाना आहे.

जिल्ह्यात लोहमिश्र धातूचा कारखानाही आहे. भात गिरण्या आणि तेल गिरण्या शेतीशी जोडलेल्या आहेत. मूल तालुका भात गिरण्यांसाठी ओळखला जातो.

पर्यटनस्थळे

ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्प हे जिल्ह्याचे प्रमुख आकर्षण आहे. हा प्रकल्प भद्रावती तालुक्यात आहे. येथे वाघ, बिबट आणि इतर वन्यप्राणी पाहायला मिळतात.

ताडोबा हे महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान मानले जाते. प्रकल्पात मगरींचे प्रजनन केंद्र आहे. पर्यटकांसाठी सफारीची सोय आहे.

चंद्रपूर शहरात महाकालीचे मंदिर आहे. गोंडकालीन किल्ला आणि अंचलेश्वर मंदिरही शहरात आहेत. शहरात काचेचा कारखानाही आहे.

वरोरा येथे बाबा आमटे यांनी आनंदवनची स्थापना केली. हे कुष्ठरोग्यांच्या सेवेचे जागतिक कीर्तीचे केंद्र आहे. सोमनाथ येथे रोगमुक्त झालेल्या रुग्णांची वसाहत आहे.

भद्रावती येथील विजासन टेकडीवर बौद्धकालीन लेणी आहेत. येथे पार्श्वनाथ मंदिरही आहे. घोडाझरी तलाव आणि अभयारण्य निसर्गप्रेमींना आवडते.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात झाडी बोली बोलली जाते. ही बोली चंद्रपूर, गडचिरोली आणि भंडारा भागात प्रचलित आहे. मराठी ही प्रमुख भाषा आहे.

झाडीपट्टी रंगभूमी हे जिल्ह्याचे वैशिष्ट्य आहे. येथे अनेक नाट्यमंडळे कार्यरत आहेत. दिवाळीनंतर सुगीच्या हंगामात नाटकांचे प्रयोग सुरू होतात.

जिल्ह्यात गोंड, माडिया आणि इतर आदिवासी समाज राहतात. त्यांची नृत्ये आणि सण वेगळे आहेत. खनन आणि उद्योग यांमुळे भागात स्थलांतरही मोठे आहे.

दळणवळण

जिल्ह्यातून रेल्वेमार्ग जातो. बल्लारपूर आणि चंद्रपूर ही प्रमुख रेल्वे स्थानके आहेत. मुंबई, नागपूर आणि हैदराबादकडे जाणाऱ्या गाड्या येथून जातात.

जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. राज्य महामार्गांचे जाळे विस्तारले आहे. जवळच नागपूर येथे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे.

अर्थव्यवस्थेतील आव्हाने

कोळसा आणि सिमेंट उद्योगांमुळे पर्यावरणावर ताण येतो. काही भागात हवा आणि पाण्याचे प्रदूषण ही समस्या आहे. त्यावर उपाययोजना राबवल्या जात आहेत.

खनन क्षेत्रातील बदलांमुळे रोजगारावर परिणाम होतो. जंगलांवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांचे जीवनही कठीण आहे. पर्यटनाचा विस्तार हा त्यावरचा उपाय मानला जातो.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यात काच आणि कागद उद्योगांचीही परंपरा आहे. बल्लारपूरची कागद गिरणी राज्यातील मोठी गिरणी मानली जाते. येथील उत्पादन देशभर पाठवले जाते.

जिल्ह्यात वन महाविद्यालय आहे. वन्यजीव व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण येथे दिले जाते. त्यामुळे जिल्ह्यातील वन विभागाला तज्ञ उपलब्ध होतात.

संदर्भ

1. चंद्रपूर जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ – चंद्रपूर पर्यावरण आराखडा
3. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, चंद्रपूर
4. जनगणना २०११ – चंद्रपूर जिल्हा
5. ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्प
6. चंद्रपूर – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६