गडचिरोली जिल्हा

गडचिरोली जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भातील नागपूर विभागातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय गडचिरोली शहरात आहे. जिल्ह्याचा बराच भाग घनदाट जंगलाने व्यापलेला आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १०,७२,९४२ आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १४,४१२ चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्यात बारा तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस भंडारा जिल्हा आहे. पूर्वेस छत्तीसगड राज्याची सीमा आहे. दक्षिणेस तेलंगणा राज्य आणि पश्चिमेस चंद्रपूर जिल्हा आहे.

जिल्ह्याची लोकसंख्या घनता राज्यात सर्वात कमी आहे. त्यामुळे जिल्हा दुर्गम आणि विरळ लोकवस्तीचा मानला जातो. जिल्ह्यातील अनेक गावे जंगलात वसलेली आहेत.

प्रशासन आणि तालुके

या तालुक्यांतून जिल्ह्याची प्रशासकीय रचना तयार झाली आहे. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: गडचिरोली, अहेरी, आरमोरी, एटापल्ली, कुरखेडा, कोरची, चामोर्शी, देसाईगंज (वडसा), धानोरा, भामरागड, मुलचेरा आणि सिरोंचा.

जिल्ह्यात सहा महसुली उपविभाग आहेत. प्रत्येक उपविभागात दोन तालुके येतात. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो.

जिल्ह्यात तीन नगरपालिका आहेत. त्या गडचिरोली, देसाईगंज आणि आरमोरी येथे आहेत. उर्वरित भागात नगरपंचायती आणि ग्रामपंचायती आहेत.

पूर्वी हा भाग चंद्रपूर जिल्ह्याचा भाग होता. १९८२ साली चंद्रपूरचे विभाजन करून गडचिरोली जिल्हा तयार झाला. वैनगंगा नदी ही विभाजनाची सीमा मानली गेली.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याचा पूर्व आणि उत्तर भाग अतिशय दुर्गम आहे. धानोरा, एटापल्ली, अहेरी आणि सिरोंचा हे तालुके जंगलाने व्यापलेले आहेत. भामरागड आणि टिपागड भागात उंच टेकड्या आहेत.

जिल्ह्यात उष्णकटिबंधीय कोरडी पानझडी वने आढळतात. साग, तेंदू, बांबू आणि मोह हे प्रमुख वृक्ष आहेत. जंगलात वाघ, बिबट आणि अस्वल आढळतात.

जिल्ह्याचे हवामान उन्हाळ्यात अत्यंत उष्ण असते. हिवाळ्यात तापमान बरेच कमी होते. उन्हाळ्यात तापमान सुमारे ४७ अंशांपर्यंत जाते.

पावसाचे प्रमाण सुमारे ८४० मिलिमीटर आहे. पावसाचा बराच भाग पावसाळ्यातच पडतो. जंगलांमुळे हवेतील आर्द्रता जास्त असते.

नद्या आणि जलप्रकल्प

वैनगंगा ही जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे. ती जिल्ह्याच्या मध्यातून वाहते. प्राणहिता आणि इंद्रावती या नद्याही जिल्ह्याच्या सीमेवरून वाहतात.

गोदावरी नदी जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेजवळून जाते. सिरोंचा तालुका गोदावरीच्या काठी आहे. नद्यांच्या काठी जमीन सुपीक आहे.

जिल्ह्यात मोठे सिंचन प्रकल्प कमी आहेत. शेती बहुतांश पावसावर अवलंबून आहे. भात लागवडीसाठी नदीखोरे योग्य मानले जातात.

इतिहास

प्राचीन काळी या प्रदेशावर राष्ट्रकूटांची सत्ता होती. पुढे चालुक्य आणि देवगिरीच्या यादवांची सत्ता आली. त्यानंतर गोंड राजांनी येथे राज्य केले.

तेराव्या शतकात गोंड राजांनी चंद्रपूर भागात आपली सत्ता स्थापली. पुढे हा प्रदेश मराठ्यांच्या प्रभावाखाली आला. १८५३ साली बेरार ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

१९०५ साली गडचिरोली तालुक्याची निर्मिती झाली. स्वातंत्र्यानंतर हा भाग मुंबई राज्यात आला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली.

अर्थव्यवस्था

भात हे जिल्ह्याचे प्रमुख पीक आहे. जिल्ह्यात अनेक भात गिरण्या आहेत. तूर, गहू आणि ज्वारीही काही भागात घेतले जातात.

बांबू आणि तेंदू हे महत्त्वाचे वनउत्पादन आहेत. तेंदूच्या पानांपासून विड्या वळल्या जातात. वनोपज गोळा करणे हा अनेक कुटुंबांचा उदरनिर्वाहाचा आधार आहे.

आरमोरी येथे कोसा रेशीम उत्पादनाचे केंद्र आहे. चामोर्शी तालुक्यातील आष्टी येथे कागद गिरणी आहे. जिल्ह्यात मोठे उद्योग फारसे नाहीत.

जिल्ह्यातील रेल्वेमार्गाची लांबी फार कमी आहे. देसाईगंज येथे रेल्वे स्थानके आहे. वाहतुकीसाठी रस्त्यांवरच अवलंबून राहावे लागते.

पर्यटनस्थळे

चामोर्शी तालुक्यातील मार्कंडा येथे प्राचीन शिवमंदिर आहे. हेमाडपंथी शैलीतील हे मंदिर पर्यटकांना आकर्षित करते. नदीकाठी असलेल्या या परिसरात शांतता आहे.

हेमलकसा येथे लोक बिरादरी प्रकल्प आहे. डॉक्टर प्रकाश आमटे यांनी हा प्रकल्प सुरू केला. आदिवासींसाठी आरोग्य आणि शिक्षणाचे काम येथे होते.

चपराळा अभयारण्य आणि भामरागड अभयारण्य जिल्ह्यात आहेत. येथे शेकरू, धनेश आणि इतर दुर्मिळ प्राणी आढळतात. सिरोंचा भागातील नदीपरिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे.

आलापल्ली आणि वैरागड ही ऐतिहासिक स्थळे आहेत. कुरखेडा तालुक्यात खोब्रामेंढा देवस्थान आहे. कमलापूर येथे हत्तींचे शिबिर आहे.

टिपागड आणि सुरजागड भागात ट्रेकिंगसाठी योग्य डोंगर आहेत. येथील जंगल आणि धबधबे निसर्गप्रेमींना आवडतात. मात्र पायाभूत सुविधा मर्यादित आहेत.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यातील बहुसंख्य लोकसंख्या आदिवासी आहे. गोंड, कोलाम, माडिया आणि परधान या प्रमुख जमाती आहेत. त्यांच्या बोलीभाषा गोंडी आणि माडिया आहेत.

आदिवासींचे पेरसापेन हे दैवत आहे. पिकाच्या वेळी ते रेला नृत्य करतात. ढोल हे त्यांचे आवडीचे वाद्य आहे.

झाडीपट्टी रंगभूमी जिल्ह्यात लोकप्रिय आहे. देसाईगंज (वडसा) हे नाट्यक्षेत्राचे केंद्र आहे. दिवाळीनंतर सुगीच्या हंगामात नाटके सुरू होतात.

जिल्ह्यात आरोग्य सुविधा मर्यादित आहेत. दुर्गम भागात दवाखाने दूर आहेत. काही स्वयंसेवी संस्था आदिवासींना आरोग्यसेवा पुरवतात.

दळणवळण

जिल्ह्यातील रस्ते अरुंद आणि घाटातील आहेत. पावसाळ्यात काही रस्ते बंद होतात. जिल्ह्यातील गावे दळणवळणाच्या दृष्टीने दुर्गम आहेत.

देसाईगंज येथून रेल्वेमार्ग जातो. जिल्ह्यात लोकसभेची एक जागा आहे. विधानसभेच्या तीन जागा या जिल्ह्यात येतात.

सामाजिक कार्य

जिल्ह्यात अनेक स्वयंसेवी संस्था कार्यरत आहेत. डॉक्टर अभय बंग आणि डॉक्टर राणी बंग यांनी शोधग्राम येथे आरोग्यसेवेचे काम सुरू केले. त्यांच्या कामामुळे ग्रामीण आरोग्य सुधारले.

आदिवासींच्या हक्कांसाठीही संस्था काम करतात. वनहक्क कायद्याची अंमलबजावणी महत्त्वाची मानली जाते. शिक्षणाचा प्रसार हा दीर्घकालीन उपाय आहे.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यात खनिज संपत्ती मर्यादित आहे. जंगल आणि वनोपज हे येथील खरे मूल्य मानले जाते. जैवविविधतेमुळे जिल्ह्याला संशोधनाचे महत्त्व आहे.

जिल्ह्यातील अनेक गावे अजूनही मूलभूत सुविधांपासून दूर आहेत. रस्ते, वीज आणि आरोग्य यांवर सातत्याने काम सुरू आहे.

निष्कर्ष

गडचिरोली जिल्ह्याची ओळख जंगल आणि आदिवासी संस्कृतीने होते. विकासासाठी रस्ते, शिक्षण आणि आरोग्य यांवर भर देणे आवश्यक आहे. निसर्गसंपत्ती जपून वापरणे हे मोठे आव्हान आहे.

संदर्भ

1. गडचिरोली जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. गडचिरोली जिल्ह्याचा इतिहास
3. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, गडचिरोली
4. जनगणना २०११ – गडचिरोली जिल्हा
5. महाराष्ट्र वन विभाग – अभयारण्ये
6. गडचिरोली – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६