ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्प

ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्प हा महाराष्ट्राच्या पूर्व भागातील चंद्रपूर जिल्ह्यातील प्रमुख व्याघ्र प्रकल्प आहे. ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान व अंधारी वन्यजीव अभयारण्य यांना एकत्र करून हा प्रकल्प तयार झाला आहे. घनदाट सागवन व मिश्र पानझडी वने, ताडोबा तलाव, अंधारी नदी आणि विविध वन्यजीव यांमुळे हे क्षेत्र महाराष्ट्रातील वन्यजीव पर्यटनाचे महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे. व्याघ्र संवर्धनासाठी हा प्रकल्प राज्याच्या वन्यजीव व्यवस्थापनातील महत्त्वाचा भाग आहे. विदर्भातील कोळसा व औद्योगिक पट्ट्याच्या जवळ असूनही हा प्रकल्प आपले वनक्षेत्र व वन्यजीव अधिवास टिकवून आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
स्थान	चंद्रपूर जिल्हा, विदर्भ
राज्य	महाराष्ट्र
मुख्यालय	चंद्रपूर
एकूण क्षेत्रफळ	सुमारे १,७२७ चौ. कि. मी.
अभय (कोर) क्षेत्र	सुमारे ६२५ चौ. कि. मी.
बफर क्षेत्र	सुमारे १,१०० चौ. कि. मी.
स्थापना	ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान १९५५; अंधारी अभयारण्य १९८६; व्याघ्र प्रकल्प १९९३
प्रमुख नदी	अंधारी, एरई
प्रमुख तलाव	ताडोबा तलाव
प्रमुख प्राणी	वाघ, गवा, कोल्हा, अस्वल, चितळ, सांबर
संरक्षित दर्जा	व्याघ्र प्रकल्प (प्रकल्प वाघ); राष्ट्रीय उद्यान व अभयारण्य

भौगोलिक वर्णन

ताडोबा अंधारी प्रकल्प विदर्भातील चंद्रपूर जिल्ह्यात, वैनगंगा खोऱ्याच्या परिसरात वसलेला आहे. या भागाची जमीन बहुतांश सौम्य उतारांची असून मधून अनेक ओढे व नद्या वाहतात. अंधारी व एरई या नद्या प्रकल्पाच्या परिसरातील महत्त्वाच्या जलस्रोतांपैकी आहेत आणि त्यांवरील धरणांमुळे वन्यजीवांना वर्षभर पाणी उपलब्ध होते. या धरणांची पाणलोट क्षेत्रे वनांनी व्यापलेली असल्याने गाळाचे प्रमाण तुलनेने कमी राहते. ताडोबा तलाव हे प्रकल्पाचे केंद्रबिंदू मानले जाते; उन्हाळ्यात या तलावाभोवती वन्यजीवांची वर्दळ वाढते. या भागातील हवामान उष्ण असून पाऊस मुख्यतः जून ते सप्टेंबर या काळात पडतो. उन्हाळ्यात तापमान मोठ्या प्रमाणात वाढते आणि पाण्याची उपलब्धता कमी होते. जमिनीचा प्रकार, उतार व पाण्याची उपलब्धता यांनुसार वनस्पतींची रचना बदलते. प्रकल्पाच्या सीमेवर शेती, गावे व औद्योगिक वस्त्या असल्याने वनक्षेत्राचे अनेक तुकडे झाले आहेत; त्यामुळे वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी जोडमार्ग महत्त्वाचे ठरतात. उन्हाळ्यात येथील तापमान तीव्र होते आणि माती कोरडी होत असल्याने पाण्याच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढते.

नावाची पार्श्वभूमी

ताडोबा हे नाव स्थानिक लोकपरंपरेशी जोडलेले आहे. स्थानिक कथेनुसार तरु किंवा ठारू नावाच्या देवतेशी या भागाचा संबंध सांगितला जातो आणि तिच्या नावावरून ताडोबा हे नाव पडले असे मानले जाते. या परिसरात देवतेचे छोटे देऊळ असून स्थानिक लोक तेथे पूजा करतात. अंधारी हे नाव अंधारी नदीवरून आले आहे. या दोन्ही नावांचा उल्लेख वनविभागाच्या अभिलेखांत व स्थानिक वापरात आढळतो. नावाची ही परंपरा दर्शवते की या वनक्षेत्राचा मानवी समाजाशी दीर्घकाळ संबंध राहिला आहे. या भागातील गावांतील लोक आजही ताडोबा देवीची पूजा करतात आणि दरवर्षी तेथे जमण्याची परंपरा आहे; वनविभाग व स्थानिक समुदाय यांच्यातील संवादात ही परंपरा लक्षात घेतली जाते.

जैवविविधता

ताडोबाची वने मुख्यतः साग, ऐन, तेंदू, बांबू, धावडा व मोह या वृक्षांची आहेत. उन्हाळ्यात अनेक झाडे पाने गळतात आणि पावसाळ्यात वन पुन्हा हिरवे होते. येथे वाघ, तरस, गवा, कोल्हा, अस्वल, चितळ, सांबर, नीलगाय, रानडुक्कर व माकडांच्या प्रजाती आढळतात. पक्ष्यांच्या अनेक प्रजाती या परिसरात राहतात; जलाशयांजवळ जलपक्षी मोठ्या संख्येने दिसतात. सरपटणाऱ्या प्राण्यांची विविधताही येथे लक्षणीय आहे. ताडोबा तलाव व आसपासचे पाणथळ भाग हे अनेक प्राण्यांसाठी वर्षभर पाण्याचा आधार असल्याने तेथे वन्यजीवांची घनता अधिक असते. गव्यांचे कळप हे ताडोबाचे वैशिष्ट्य मानले जाते. बांबूची बेटे व सागवनाची झाडे यांमुळे येथील अधिवास वाघांसाठी अनुकूल मानला जातो; ताडोबा तलावाभोवतीचा भाग वर्षभर पाण्याची उपलब्धता असल्याने विशेष महत्त्वाचा आहे.

व्याघ्र संवर्धन

ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान १९५५ मध्ये घोषित झाले असून महाराष्ट्रातील जुन्या राष्ट्रीय उद्यानांपैकी ते एक आहे. अंधारी अभयारण्य १९८६ मध्ये अस्तित्वात आले आणि १९९३ मध्ये दोन्ही क्षेत्रे एकत्र करून व्याघ्र प्रकल्प तयार झाला. प्रकल्प वाघाच्या अंतर्गत या क्षेत्रात वाघांची संख्या, त्यांचे अधिवास व शिकारीच्या उपलब्धतेचा नियमित अभ्यास केला जातो. वाघांच्या हालचालींचा मागोवा कॅमेरा ट्रॅप व कर्मचाऱ्यांच्या निरीक्षणातून घेतला जातो. अभय क्षेत्रातील मानवी वस्ती हलवून तेथील जमीन वन्यजीवांसाठी मोकळी करण्यात आली आहे. बफर क्षेत्रातील वने व शेती यांचा समतोल साधून मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो. वाघांच्या वावराचे क्षेत्र प्रकल्पाच्या सीमेबाहेरही विस्तारलेले असल्याने जवळच्या वनक्षेत्रांशी जोडणी राखणे आवश्यक मानले जाते; यामुळे अनुवांशिक विविधता टिकून राहण्यास मदत होते.

वन्यजीव पर्यटन

ताडोबा हे महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पर्यटकांना आकर्षित करणाऱ्या वन्यजीव ठिकाणांपैकी एक आहे. पर्यटनासाठी मोहर्ली, कोळारा, खुटवंडा व अन्य प्रवेशद्वारे वापरली जातात. वनात जाण्यासाठी वनविभागाच्या वाहनांतून नियोजित फेऱ्या केल्या जातात आणि त्यासाठी आगाऊ नोंदणी आवश्यक असते. पर्यटनामुळे स्थानिक लोकांना मार्गदर्शक, वाहनचालक व निवास व्यवस्थेच्या स्वरूपात रोजगार मिळतो. पर्यटकांच्या संख्येवर मर्यादा ठेवल्या जातात आणि फेऱ्यांची वेळ ठरलेली असते. काही ठिकाणी मध्यरात्रीच्या सफारीची सुविधाही उपलब्ध आहे, मात्र त्यावर वनविभागाची अटी लागू असतात. प्रत्येक फेरीसोबत प्रशिक्षित मार्गदर्शक असतो आणि पर्यटकांनी वनातून कचरा बाहेर घेऊन जाणे बंधनकारक असते. वाघांचे दर्शन हे येथील पर्यटनाचे मुख्य आकर्षण असले, तरी वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होऊ नये यासाठी मार्ग व वेळ ठरवून दिले जातात.

स्थानिक समाज

ताडोबाच्या परिसरात विविध समुदायांची गावे आहेत आणि त्यांचा या वनाशी पिढ्यानपिढ्या संबंध आहे. पूर्वी या भागातील लोक शेती, गुरे पाळणे व वनोपज गोळा करणे यांवर अवलंबून होते. संरक्षित क्षेत्राच्या स्थापनेनंतर अभय क्षेत्रातील काही वसाहती बाहेर हलवण्यात आल्या आणि त्यांना पर्यायी जागा व सुविधा देण्यात आल्या. बफर क्षेत्रात शेती व वनोपज यांचा वापर नियमांनुसार चालतो. वन्यजीवांच्या हल्ल्यांमुळे होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई व वनक्षेत्राच्या सीमेवर संरक्षक उपाय यांवर काम होत आहे. स्थानिक समुदायांचा सहभाग संवर्धनासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. बफर क्षेत्रातील शेतकऱ्यांना सुधारित पीकपद्धती व पर्यायी उपजीविकेचे मार्ग दाखवले जातात, जेणेकरून वनावरील अवलंबित्व कमी होईल. वन्यजीवांच्या हल्ल्यांमुळे होणाऱ्या नुकसानीसाठी भरपाई योजनाही राबवली जाते.

पर्यावरणीय आव्हाने

ताडोबासमोरील मुख्य आव्हान म्हणजे वाढत्या पर्यटनाचा वन्यजीवांवर होणारा परिणाम टाळणे. वाहनांची वर्दळ, आवाज आणि अन्नाचा अनियंत्रित वापर यांमुळे वन्यजीवांच्या सवयींवर परिणाम होऊ शकतो. कोळसा खाणी व औद्योगिक वसाहतींच्या परिसरातील प्रदूषण, तसेच वनक्षेत्राच्या सीमेवरील अनियोजित विकास हेही प्रश्न आहेत. जंगलातील आग, बेकायदा लाकूडतोड व शिकार यांना रोखण्यासाठी सतत देखरेख आवश्यक असते. उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास वन्यजीव बाहेर पडण्याचे प्रमाण वाढते. या सर्व बाबींसाठी नियोजित व्यवस्थापन व स्थानिक सहभाग आवश्यक आहे. जंगलातील आग रोखण्यासाठी अग्निरेषा, पाण्याचे तलाव व कर्मचाऱ्यांची पथके यांची व्यवस्था ठेवली जाते आणि उन्हाळ्यात विशेष देखरेख केली जाते. स्थानिक समुदायांना वन्यजीव संवर्धनाच्या कामात सहभागी करून घेतल्यास संघर्ष कमी होण्यास मदत होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६