काळा समुद्र

काळा समुद्र हा पूर्व युरोप व पश्चिम आशिया यांमधील अर्धबंदिस्त समुद्र आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ४,३६,४०० चौरस किलोमीटर असून कमाल खोली सुमारे २,२१२ मीटर आहे. समुद्राच्या पाण्याचे प्रमाण सुमारे ५,४७,००० घन किलोमीटर इतके मोजले जाते. पूर्व-पश्चिम लांबी सुमारे १,१७५ किलोमीटर असून किनाऱ्याला बल्गेरिया, जॉर्जिया, रोमानिया, रशिया, तुर्कस्तान आणि युक्रेन हे सहा देश लागतात. समुद्र बोस्फोरसच्या सामुद्रधुनीमार्फत मार्मारा समुद्र व भूमध्य समुद्राशी जोडलेला आहे. या समुद्राच्या खोल भागात ऑक्सिजन जवळपास नाही आणि हायड्रोजेन सल्फाइडचे प्रमाण जास्त आहे.

माहिती

काळा समुद्राच्या उत्तरेस युक्रेन व रशियाचा किनारा, पश्चिमेस बल्गेरिया व रोमानियाचा किनारा आणि दक्षिणेस तुर्कस्तानचा किनारा आहे. पूर्वेस जॉर्जियाचा किनारा व कॉकेशस पर्वतरांग आहे.

समुद्राच्या उत्तरेस क्रिमियाचा द्वीपकल्प आहे आणि तेथून केर्चच्या सामुद्रधुनीमार्फत अझोव्हचा समुद्र जोडला जातो. अझोव्हचा समुद्र अत्यंत उथळ असून त्याचे क्षेत्रफळ लहान आहे.

समुद्रात डॅन्यूब, नीपर, डोन, निस्टर आणि कुबान यांसारख्या मोठ्या नद्या येतात. या नद्यांमुळे समुद्राच्या वरच्या थरातील पाणी कमी खारट राहते.

बोस्फोरस

बोस्फोरस ही अरुंद व उथळ सामुद्रधुनी आहे आणि ती काळ्या समुद्राचा भूमध्य समुद्राशी एकमेव संबंध निर्माण करते. सामुद्रधुनीची रुंदी काही ठिकाणी एक किलोमीटरपेक्षाही कमी आहे.

या सामुद्रधुनीतून पाण्याचा प्रवाह दोन दिशांना होतो. वरच्या थरातून कमी खारट पाणी बाहेर जाते, तर खालच्या थरातून अधिक खारट पाणी आत येते.

या दुहेरी प्रवाहामुळे समुद्रातील पाण्याचे स्तर बनतात आणि खोल भागातील पाणी वरच्या पाण्याशी मिसळत नाही. यामुळे खोल थरात ऑक्सिजनचा अभाव निर्माण झाला आहे.

हायड्रोजेन सल्फाइड स्तर

काळ्या समुद्राच्या सुमारे ९० टक्के खोल पाण्यात ऑक्सिजन जवळपास शून्य आहे. या भागात हायड्रोजेन सल्फाइड वायू मोठ्या प्रमाणात आढळतो. हा स्तर सुमारे १०० ते २०० मीटर खोलीपासून सुरू होतो.

या स्थितीमुळे खोल भागात बहुतेक सजीव राहू शकत नाहीत. मात्र या ऑक्सिजनविरहित वातावरणामुळे लाकडी जहाजे शतकानुशतके जतन झाली आहेत. यामुळे पुरातत्त्वीय दृष्ट्या हा समुद्र महत्त्वाचा ठरला आहे.

हायड्रोजेन सल्फाइडचा स्तर वाढल्यास वरच्या थरातील जीवसृष्टीवर परिणाम होऊ शकतो. या बदलावर संशोधक सतत लक्ष ठेवतात.

जलवाहतूक

काळा समुद्र हा तेल, धान्य व इतर मालाच्या वाहतुकीसाठी महत्त्वाचा मार्ग आहे. ओदेसा, कॉन्स्टान्त्सा, वर्णा, नोवोरोसिस्क आणि त्राबझोन ही प्रमुख बंदरे आहेत. या बंदरांमधून जाणारा माल जागतिक बाजारपेठेशी जोडला जातो.

धान्य व तेलाची वाहतूक या मार्गावर मोठ्या प्रमाणात होते. या भागातील राजकीय तणावामुळे वाहतुकीवर अनेक वेळा परिणाम झाला आहे. विमा खर्च वाढल्यास मालवाहतुकीचे दरही वाढतात.

पर्यावरण

काळ्या समुद्रातील परिसंस्थेवर अनेक दशकांपासून दबाव आहे. नद्यांमधून येणारे पोषक तत्त्वे वाढल्याने शैवालांची वाढ होते आणि पाण्यातील ऑक्सिजन कमी होतो.

१९८० च्या दशकात एका परप्रजातीच्या जेलीफिशच्या प्रसारामुळे मासेमारीवर मोठा परिणाम झाला. बल्गेरियन व रोमानियन किनाऱ्याजवळील आर्द्र प्रदेशही मोठ्या प्रमाणात नष्ट झाले आहेत.

किनारी शहरे

काळ्या समुद्राच्या किनाऱ्यावर अनेक मोठी शहरे वसलेली आहेत. इस्तंबूलचा उत्तर भाग, बुर्गास, वर्णा, कॉन्स्टान्त्सा, ओदेसा, सेवास्तोपोल, नोवोरोसिस्क, सोची, पोती, बातुमी आणि त्राबझोन ही त्यांपैकी प्रमुख आहेत.

ही शहरे बंदरे, पर्यटन व उद्योग यांवर आधारित आहेत. उन्हाळ्यात किनाऱ्यावरील पर्यटनामुळे या भागात मोठी गर्दी होते आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला आधार मिळतो.

काही शहरांमध्ये जहाजबांधणी व दुरुस्तीचे उद्योग आहेत. या उद्योगांमुळे रोजगार निर्माण होतो, परंतु त्यांचा पर्यावरणावरही परिणाम होतो.

हवामान

काळ्या समुद्राच्या किनाऱ्यावर सौम्य व आर्द्र हवामान आढळते. उत्तरेकडील भागात हिवाळा थंड असतो, तर दक्षिणेकडील तुर्कस्तानच्या किनाऱ्यावर हवामान सौम्य राहते.

समुद्राच्या उत्तर भागात हिवाळ्यात किनाऱ्याजवळील भाग गोठू शकतो. उन्हाळ्यात पाण्याचे तापमान वाढते आणि पर्यटनासाठी अनुकूल होते.

पर्जन्यमान किनाऱ्यानुसार बदलते; पूर्वेकडील कॉकेशस भागात पर्जन्यमान जास्त असते.

मासेमारी

काळ्या समुद्रातील मासेमारी अनेक किनारी देशांसाठी महत्त्वाची आहे. अ‍ॅन्कोव्ही, स्प्रॅट आणि इतर लहान मासे यांचे प्रमाण जास्त आहे. मात्र अतिमासेमारी व परप्रजातींच्या प्रसारामुळे साठ्यावर दबाव आला आहे.

स्टर्जन माशांची संख्या या भागात घटली आहे आणि त्यांच्या संवर्धनासाठी उपाय योजले जात आहेत. किनारी देशांमध्ये मासेमारीच्या नियमांवर एकमत होणे आवश्यक मानले जाते.

अझोव्हचा समुद्र

अझोव्हचा समुद्र केर्चच्या सामुद्रधुनीमार्फत काळ्या समुद्राशी जोडलेला आहे. तो अत्यंत उथळ असून त्याचे पाणी कमी खारट आहे. या समुद्रातील परिसंस्थेवर नद्यांच्या प्रवाहाचा मोठा परिणाम होतो.

संशोधन

काळा समुद्रातील स्तरित रचनेचा अभ्यास सागरी रसायनशास्त्रासाठी महत्त्वाचा आहे. संशोधक ऑक्सिजन, हायड्रोजेन सल्फाइड व क्षारता यांचे प्रमाण विविध खोलीवर मोजतात.

समुद्रातील जहाजांचे अवशेष पुरातत्त्वीय दृष्ट्या मौल्यवान आहेत. ऑक्सिजनविरहित वातावरणामुळे लाकूड व माल दीर्घकाळ टिकून राहिला आहे.

हवामान बदलामुळे नद्यांचे प्रवाह व समुद्राचे तापमान बदलत असल्याने दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक मानले जाते. किनारी देशांनी संयुक्त देखरेख यंत्रणा उभारण्याची गरज व्यक्त केली आहे.

किनारी आर्द्र प्रदेश

काळ्या समुद्राच्या किनाऱ्यावर मोठ्या प्रमाणात आर्द्र प्रदेश आहेत. हे प्रदेश पक्ष्यांच्या स्थलांतरासाठी व माशांच्या प्रजननासाठी महत्त्वाचे आहेत.

अनेक आर्द्र प्रदेश शेतीविस्तार व बांधकामामुळे नष्ट झाले आहेत. त्यांच्या संवर्धनासाठी आंतरराष्ट्रीय करारांतर्गत प्रयत्न सुरू आहेत.

समुद्राच्या खोल भागातील ऑक्सिजनविरहित स्थितीमुळे तेथील जीवसृष्टी अत्यंत मर्यादित आहे. वरच्या थरातील जीवन मात्र समृद्ध आहे आणि तेथे प्लँक्टनपासून मोठ्या माशांपर्यंतची साखळी टिकून आहे.

किनाऱ्यावरील देशांमध्ये प्रदूषण नियंत्रणासाठी कायदे केले गेले आहेत. नद्यांमधून येणारे पोषक तत्त्वे कमी करण्यासाठी सांडपाणी प्रक्रियेवर भर दिला जात आहे.

काळ्या समुद्रातील जलवाहतूक वर्षभर सुरू असते, परंतु हिवाळ्यात उत्तरेकडील बंदरे काही काळ गोठतात. त्यामुळे वाहतुकीचे वेळापत्रक बदलते.

किनाऱ्यावरील काही भागांत खडकाळ किनारे व उंच कडे आहेत, तर काही ठिकाणी वाळूचे किनारे आहेत. या विविधतेमुळे पर्यटनासाठी वेगवेगळी स्थळे उपलब्ध आहेत.

संदर्भ

1. युरोपियन एन्व्हायर्नमेंट एजन्सी — काळा समुद्र
2. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — काळा समुद्र
3. यूएनईपी — प्रादेशिक समुद्र कार्यक्रम
4. युनेस्को — सागरी वारसा

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६