अटाकामा वाळवंट

अटाकामा हे दक्षिण अमेरिकेतील चिली देशाच्या उत्तर भागात, पॅसिफिक किनाऱ्यालगत पसरलेले वाळवंटी पठार आहे. ते सुमारे १,६०० किलोमीटर लांब पट्ट्यात विस्तारलेले असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १,०५,००० चौरस किलोमीटर आहे. अँडीज पर्वतरांगेच्या पश्चिमेकडील उतारावर वसलेले हे वाळवंट पृथ्वीवरील सर्वात कोरड्या प्रदेशांपैकी एक मानले जाते. ध्रुवीय प्रदेश वगळता जगातील सर्वात कोरडे वाळवंट म्हणून त्याची गणना होते. येथील काही हवामान केंद्रांवर निरीक्षणे सुरू झाल्यापासून पाऊसच नोंदवला गेलेला नाही. या कोरडेपणामुळे अटाकामा हा खगोलीय निरीक्षणासाठी जगातील सर्वोत्तम प्रदेशांपैकी एक बनला आहे. त्याचबरोबर तांबे व लिथियमसारख्या खनिजांसाठीही हा प्रदेश महत्त्वाचा आहे.

माहिती

अटाकामाचा विस्तार चिलीच्या उत्तरेकडील अँटोफागास्ता ते अरिका व परूच्या सीमेपर्यंत आहे. पश्चिमेस पॅसिफिक महासागर आणि पूर्वेस अँडीज पर्वतरांग अशा दोन नैसर्गिक सीमा आहेत. वाळवंटाचे क्षेत्रफळ अँडीजच्या कोरड्या उतारांचाही समावेश केल्यास सुमारे १,२८,००० चौरस किलोमीटरपर्यंत वाढते.

वाळवंटाच्या पश्चिमेस चिलीची किनारी पर्वतरांग आणि पूर्वेस अँडीज अशा दोन रांगा आहेत. या दोन्ही रांगा ओलावा रोखतात, त्यामुळे दुहेरी पर्जन्यछायेची स्थिती निर्माण होते. वाळवंटाच्या मध्यभागी असलेली कोरडी खोरी हा या प्रदेशाचा सर्वात कोरडा भाग मानला जाते.

कोरडेपणाची कारणे

पॅसिफिक महासागरातून उत्तरेकडे वाहणारा हंबोल्ट प्रवाह थंड असतो. थंड पाण्यावरील हवा फारशी बाष्प धारण करत नाही, त्यामुळे पर्जन्य तयार होण्याची क्षमता कमी होते. त्याचबरोबर पॅसिफिकवरील उच्च दाबाचा पट्टा हवेची खाली येणारी हालचाल वाढवतो आणि ढग तयार होण्यास अडथळा आणतो.

समुद्राजवळील भागात दाट धुके पडते; स्थानिक भाषेत त्याला कामांचाका असे म्हणतात. हे धुकेच येथील वनस्पतींसाठी ओलाव्याचा प्रमुख स्रोत आहे. पर्जन्यमान सरासरी वर्षाला सुमारे १० ते १५ मिलिमीटर इतकेच असते; काही ठिकाणी ते एक मिलिमीटरपेक्षाही कमी नोंदले गेले आहे.

हवामान

अटाकामाचे हवामान थंड वाळवंटी प्रकारचे आहे. बहुतेक वाळवंटांप्रमाणे येथे तीव्र उष्णता नसते; वर्षभर तापमान सौम्य राहते. दिवसा उबदार आणि रात्री थंड अशी स्थिती नेहमीची असते.

पर्जन्याचा अभाव हे येथील सर्वात ठळक वैशिष्ट्य आहे. काही अभ्यासांनुसार सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत या भागात लक्षणीय पाऊस पडलेला नाही. अल निनो वर्षांमध्ये किनाऱ्यावर अचानक पाऊस पडतो आणि त्यामुळे पूर व चिखलस्खलन होतात.

खनिज संपत्ती

अटाकामा खनिजसंपत्तीने अत्यंत समृद्ध आहे. जगातील सर्वात मोठ्या तांब्याच्या खाणींपैकी काही याच प्रदेशात आहेत आणि चिली जगातील सर्वात मोठा तांबे उत्पादक देश आहे. येथील खाणींमुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार मिळतो.

एकोणिसाव्या शतकात व विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला येथील सोडियम नायट्रेटच्या साठ्यांवर मोठा उद्योग उभा राहिला होता. कृत्रिम खतांच्या शोधानंतर हा उद्योग कोसळला आणि अनेक खाणनगरे ओस पडली. आज लिथियमच्या उत्पादनामुळे या प्रदेशाचे महत्त्व पुन्हा वाढले आहे.

वेधशाळा

अटाकामामधील आकाश जगातील सर्वात स्वच्छ आकाशांपैकी एक मानले जाते. ढगांचा अभाव, कोरडी हवा आणि शहरांपासून दूर असलेले स्थान यामुळे येथे खगोलीय निरीक्षणासाठी आदर्श परिस्थिती मिळते. त्यामुळे अनेक आंतरराष्ट्रीय वेधशाळा येथे उभारल्या गेल्या आहेत.

परनाल वेधशाळा आणि अटाकामा लार्ज मिलिमीटर अ‍ॅरे (आल्मा) या जागतिक दर्जाच्या प्रकल्पांचा समावेश यात होतो. या वेधशाळांमुळे तारे, आकाशगंगा आणि ब्रह्मांडाच्या उत्पत्तीविषयीच्या संशोधनात मोठी प्रगती झाली. वेधशाळांना वीज व पाणी पुरवणे आणि कर्मचाऱ्यांसाठी सुविधा उभारणे हे येथील मोठे आव्हान आहे.

जीवन

अत्यंत कोरडेपणा असूनही अटाकामामध्ये जीवन आहे. धुक्यावर अवलंबून राहणाऱ्या वनस्पतींच्या अनेक प्रजाती किनाऱ्याजवळ आढळतात. काही वनस्पतींची मुळे जमिनीच्या पृष्ठभागावरच राहतात आणि त्या हवेतील ओलावा शोषून घेतात.

वाळवंटाच्या मध्यभागात सूक्ष्मजीवांचे अस्तित्व असल्याचे संशोधनात आढळले आहे. खारट तळ्यांजवळ फ्लेमिंगो व इतर पक्षी दिसतात. येथील परिस्थिती मंगळ ग्रहासारखी असल्याने संशोधक या ठिकाणी मंगळ मोहिमांच्या चाचण्या घेतात.

पर्यावरण व संवर्धन

खाणकाम व पर्यटन यांमुळे अटाकामाच्या नाजूक परिसंस्थेवर दबाव वाढत आहे. पाण्याचा वापर मर्यादित असल्याने खाणकामासाठी लागणारे पाणी व स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांत स्पर्धा निर्माण होते. धुळीच्या वादळांमुळे हवेची गुणवत्ता घटते.

संरक्षणासाठी काही भागांना राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा देण्यात आला आहे. स्थानिक समुदायांच्या पाण्याच्या हक्कांवर भर देण्याची मागणी वाढत आहे.

वैशिष्ट्य	तपशील
क्षेत्रफळ	सुमारे १,०५,००० चौरस किमी
लांबी	सुमारे १,६०० किमी
सरासरी वार्षिक पर्जन्य	सुमारे १० ते १५ मिमी
प्रमुख शहरे	अँटोफागास्ता, कालामा, कोपियापो
प्रमुख खनिजे	तांबे, लिथियम, लोह
देश	चिली

इतिहास आणि लोकजीवन

अटाकामामध्ये मानवी वस्तीचा इतिहास अनेक हजार वर्षे जुना आहे. किनाऱ्यावरील समुदाय मासेमारीवर तर डोंगराळ भागातील समुदाय लामा व अल्पाका पालनावर अवलंबून होते. प्राचीन काळात येथील लोकांनी वाळवंटातील मार्गांवरून दळणवळणाचे जाळे उभारले आणि ते अँडीजमधील इतर प्रदेशांशी जोडले गेले.

वसाहतवादी काळात येथील खनिज संपत्तीचा शोध लागल्यानंतर खाणनगरे उभी राहिली. एकोणिसाव्या शतकात नायट्रेटच्या उत्पादनामुळे या प्रदेशाचे अर्थकारण बदलले आणि अनेक कामगार बाहेरून आले. आजही अटाकामामधील काही गावांमध्ये पारंपरिक जलव्यवस्थापनाची पद्धत पाहायला मिळते; तेथील रहिवासी धुक्याचे पाणी गोळा करण्यासाठी जाळ्यांचा वापर करतात.

वनस्पती आणि प्राणी

अटाकामातील वनस्पतींची संख्या मर्यादित असली, तरी त्यांची रचना विशिष्ट आहे. किनाऱ्याजवळ धुक्यावर जगणाऱ्या वनस्पतींचे पट्टे आढळतात. या वनस्पतींची पाने लहान असतात आणि त्यांच्या मुळांचे जाळे जमिनीच्या वरच्या थरात पसरलेले असते.

वाळवंटाच्या मध्यभागी वनस्पतींचे आच्छादन अत्यंत विरळ आहे. काही भागांत केवळ खडकांवर वाढणारे शैवाल व सूक्ष्मजीव आढळतात. पावसानंतर मात्र काही दिवसांसाठी रंगीत फुलांचे आच्छादन तयार होते आणि ते पाहण्यासाठी पर्यटक येतात.

प्राण्यांमध्ये सरपटणारे प्राणी, लहान सस्तन प्राणी व पक्षी यांचा समावेश होतो. खारट तळ्यांजवळ फ्लेमिंगोचे थवे दिसतात. किनाऱ्यावरील समुद्री परिसंस्थेत मासे, शिंपले व समुद्री पक्षी आढळतात; तेथील थंड पाण्यामुळे अन्नसाखळी समृद्ध राहते.

वाहतूक आणि वस्ती

अटाकामामधील वस्ती खनिज उद्योगाभोवती केंद्रित आहे. अँटोफागास्ता, कालामा व कोपियापो ही प्रमुख शहरे आहेत आणि ती खाणकाम, बंदरे व वाहतूक यांवर अवलंबून आहेत. किनाऱ्यावरील बंदरांमधून तांबे व इतर धातू जगभर पाठवले जातात.

वाळवंटातील रस्ते व रेल्वेमार्ग दुर्गम भागांना जोडतात. पाण्याचा अभाव व मोठे अंतर यांमुळे वाहतूक खर्च जास्त येतो. सूर्यप्रकाश भरपूर असल्याने या भागात सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारले जात आहेत आणि ते स्थानिक ऊर्जागरजा भागवतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६