अ‍ॅक्रोपोलिस (अथेन्स)

अ‍ॅक्रोपोलिस हे ग्रीसच्या अथेन्स शहराच्या मध्यभागी उंच खडकाळ टेकडीवर वसलेले प्राचीन स्मारकसंकुल आहे. ही टेकडी समुद्रसपाटीपासून सुमारे १५६ मीटर उंच आहे. इ.स.पूर्व पाचव्या शतकात, पेरिक्लेस यांच्या काळात, येथे भव्य मंदिरे व इमारती उभारण्यात आल्या. या संकुलातील सर्वात प्रसिद्ध रचना म्हणजे पार्थेनॉन मंदिर. अ‍ॅक्रोपोलिस हे प्राचीन ग्रीक स्थापत्यशास्त्राचे सर्वोच्च उदाहरण मानले जाते. ते अथेन्सच्या लोकशाहीचे व ग्रीक संस्कृतीचे प्रतीक बनले. १९८७ मध्ये ते जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाले.

माहिती

अ‍ॅक्रोपोलिसचा खडक पाहण्यास सपाट वरच्या बाजूचा असून त्याच्या बाजू तीव्र उताराच्या आहेत. या नैसर्गिक उंचीमुळे प्राचीन काळात ते संरक्षणासाठी उपयुक्त ठरले. टेकडीवर जाण्यासाठी एकच मुख्य प्रवेशद्वार आहे, ज्याला प्रोपिलाया असे म्हणतात. संकुलात पार्थेनॉन, एरेख्थेयॉन, अथेना नाइकीचे मंदिर आणि अनेक लहान रचना आहेत.

तपशील	माहिती
देश	ग्रीस
शहर	अथेन्स
टेकडीची उंची	सुमारे १५६ मीटर
मुख्य रचना	पार्थेनॉन
पार्थेनॉनचा बांधकामकाळ	इ.स.पूर्व ४४७ ते ४३२
जागतिक वारसा दर्जा	१९८७
संग्रहालय	अ‍ॅक्रोपोलिस संग्रहालय, २००९

अ‍ॅक्रोपोलिसचा खडक चुनखडीचा असून त्यावर अनेक शतकांत वेगवेगळ्या काळांतील रचना उभारल्या गेल्या. त्यामुळे एकाच ठिकाणी प्रागैतिहासिक काळापासूनच्या रचनांचे अवशेष आढळतात. येथील उत्खननात मातीची भांडी, शस्त्रे व मूर्ती सापडली आहेत.

टेकडीच्या उतारावर दोन प्राचीन रंगमंच आहेत. यांपैकी एक हेरोदेस अ‍ॅटिकसचा रंगमंच आजही कार्यक्रमांसाठी वापरला जातो. खालील बाजूस असलेल्या प्राचीन अ‍ॅगोरा भागात बाजारपेठ व सार्वजनिक इमारती होत्या.

प्राचीन अथेन्स आणि पेरिक्लेस

इ.स.पूर्व ५०८/५०७ च्या सुमारास क्लेइस्थेनीस यांच्या सुधारणांनी अथेन्समधील लोकशाही व्यवस्थेची पायाभरणी झाली. पुढील पाचव्या शतकात या व्यवस्थेचा अधिक विकास झाला. नागरिक सभेत एकत्र येऊन निर्णय घेत असत, ही पद्धत त्या काळात अत्यंत वेगळी होती. अथेन्सने इतर ग्रीक नगरांशी युती करून पर्शियन आक्रमणांना तोंड दिले. या संघर्षात अथेन्सची शक्ती व आत्मविश्वास वाढला.

इ.स.पूर्व ४८० मध्ये पर्शियन सैन्याने अथेन्स शहर उद्ध्वस्त केले आणि अ‍ॅक्रोपोलिसवरील मंदिरेही पाडली. त्यानंतर अथेन्सने विजय मिळवला आणि पुनर्बांधणीला सुरुवात केली. पेरिक्लेस यांनी नागरिकांना अ‍ॅक्रोपोलिसवरील स्मारके नव्याने उभारण्याची योजना मांडली. या योजनेतून पार्थेनॉनसह अनेक रचना उभ्या राहिल्या.

पार्थेनॉन

पार्थेनॉन मंदिर इ.स.पूर्व ४४७ ते ४३२ या काळात बांधले गेले. ते अथेना देवीला समर्पित होते, जी अथेन्स शहराची संरक्षक देवता मानली जाते. या मंदिराची रचना इक्टिनॉस व कॅलिक्रेटस या स्थापत्यविशारदांनी केली. मंदिराची सजावट शिल्पकार फिडियास यांच्या देखरेखीखाली झाली.

मंदिराच्या बाहेर सुमारे ४६ स्तंभांची रांग आहे. प्रत्येक स्तंभाची उंची सुमारे दहा मीटर आहे. स्तंभ थोडेसे आतल्या बाजूस झुकलेले असून त्यांची जाडी वरच्या बाजूस किंचित कमी आहे. या सूक्ष्म बदलांमुळे मंदिर पाहणाऱ्याच्या डोळ्याला सरळ व समतोल वाटते.

पार्थेनॉनच्या बांधकामासाठी पेंटेलिकॉन पर्वतावरील संगमरवरी दगड वापरण्यात आला. दगडाची वाहतूक करण्यासाठी रस्ते व यंत्रणा तयार केली गेली. बांधकामात अचूक मापनासाठी विशेष पद्धती वापरल्या गेल्या असाव्यात. मंदिराच्या आत जाण्यासाठी पूर्वेकडील दरवाजा होता.

मंदिराच्या आत अथेना देवीचा मोठा पुतळा होता. हा पुतळा सोन्याचा व हस्तिदंतीचा असल्याचे उल्लेख आहेत. पुतळा आज शिल्लक नाही. मंदिराच्या भिंतींवरील काही शिल्पे लंडनमधील ब्रिटिश संग्रहालयात आहेत, तर काही अथेन्सच्या संग्रहालयात.

इतर रचना

प्रोपिलाया हे अ‍ॅक्रोपोलिसचे भव्य प्रवेशद्वार आहे. त्याची रचना म्नेसिक्लेस यांनी केली आणि ते इ.स.पूर्व ४३७ ते ४३२ या काळात बांधले गेले. हा काळ पार्थेनॉनच्या बांधकामकाळाशी काही प्रमाणात समांतर होता. प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला अथेना नाइकीचे छोटे मंदिर आहे. या मंदिराच्या भिंतींवर विजयाच्या देवीचे शिल्प आहे.

अ‍ॅक्रोपोलिसवर अथेना देवीच्या पूजेसाठी अनेक वेद्या व लहान मंदिरेही होती. नागरिक मिरवणुकीत सहभागी होऊन देवीला वस्त्रे व अर्पणे देत असत. या उत्सवांना धार्मिक व सामाजिक असे दुहेरी महत्त्व होते. या परंपरा अथेन्सच्या सामूहिक जीवनाचे प्रतीक होत्या.

एरेख्थेयॉन हे मंदिर त्याच्या स्तंभांच्या जागी उभ्या स्त्रियांच्या आकृत्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. या आकृत्यांना कॅरिएटिड्स असे म्हणतात. मंदिरात अथेना व पोसीडॉन या दोन्ही देवतांची पूजा होत होती. येथे पवित्र सर्प व जुन्या मूर्ती ठेवल्या जात होत्या.

लोकशाहीचे प्रतीक आणि ऱ्हास

अ‍ॅक्रोपोलिस हे अथेन्सच्या लोकशाही व स्वातंत्र्याचे प्रतीक मानले जाते. तेथील स्मारके नागरिकांच्या सामूहिक शक्तीचे व कलेच्या सर्जनशीलतेचे प्रतीक आहेत. पुढील शतकांत ग्रीस रोमन साम्राज्याचा भाग झाला आणि अ‍ॅक्रोपोलिसचे महत्त्व बदलले.

मध्ययुगात अ‍ॅक्रोपोलिसवरील मंदिरांचे चर्चमध्ये रूपांतर झाले आणि काही भागांत नवीन बांधकामेही झाली. पुढे अथेन्सवर ओटोमन सत्ता आल्यावर पार्थेनॉनचे रूपांतर मशिदीत करण्यात आले. ओटोमन काळात अ‍ॅक्रोपोलिसवरील काही रचनांचा उपयोग लष्करी कामासाठी केला जात होता. १६८७ मध्ये व्हेनेशियन सैन्याच्या वेढ्यादरम्यान पार्थेनॉनमध्ये साठवलेल्या दारूगोळ्याचा स्फोट झाला आणि मंदिराचा मोठा भाग उद्ध्वस्त झाला. त्यानंतरच्या काळात अनेक भागांची दुरवस्था झाली.

संग्रहालय आणि जतन

अ‍ॅक्रोपोलिसवरील मूर्ती व शिल्पांच्या संरक्षणासाठी १९व्या शतकात एक छोटे संग्रहालय बांधले गेले होते. २००९ मध्ये टेकडीच्या पायथ्याशी नवे व विस्तृत अ‍ॅक्रोपोलिस संग्रहालय उघडले गेले. या संग्रहालयात मूळ शिल्पे ठेवली असून त्यांच्याजागी प्रतीके लावली जातात.

अ‍ॅक्रोपोलिसवरील जीर्णोद्धाराचे काम १९७५ पासून सातत्याने सुरू आहे. जुन्या दगडांची नोंद ठेवून ते त्यांच्या मूळ जागी पुन्हा बसवले जातात. या कामासाठी संगीतमय संगणकीय नोंदी व आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. हवामानाचे बदल व पर्यटकांची गर्दी हे संवर्धनासाठीचे मुख्य आव्हान आहे.

पर्यटन

अ‍ॅक्रोपोलिस हे ग्रीसमधील सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आहे. दरवर्षी लाखो पर्यटक येथे भेट देतात. प्रवेश तिकिटाद्वारे होतो आणि तिकिटाची वेळ निवडून गर्दी नियंत्रित केली जाते. अपंग पर्यटकांसाठी टेकडीवर जाण्यासाठी विशेष लिफ्टची सोय आहे. पर्यटक टेकडीवर चढून प्राचीन स्मारके पाहतात आणि खालील शहराचे विस्तृत दृश्य अनुभवतात. उन्हाळ्यात सकाळच्या वेळी भेट देणे अधिक सोयीचे मानले जाते. संध्याकाळी स्मारकावर केली जाणारी प्रकाशयोजना विशेष आकर्षक दिसते.

स्मारकाच्या परिसरात खाण्यापिण्याच्या वस्तू आत नेण्यास मनाई असू शकते, त्यामुळे प्रवेशाच्या नियमांची माहिती आधी घ्यावी लागते. अ‍ॅक्रोपोलिस संग्रहालयाला भेट दिल्यास स्मारकाचा इतिहास समजणे सोपे होते. संग्रहालयाच्या वरच्या मजल्यावरून टेकडीचे दृश्य दिसते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६