अथेन्स

अथेन्स हे ग्रीसचे राजधानीचे शहर आणि देशातील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर ग्रीसच्या मध्य भागात, अ‍ॅटिका प्रदेशात, एका खोऱ्यात वसलेले आहे आणि जवळच पिरेयस बंदर आहे. इसवी सनापूर्व पहिल्या सहस्रकात येथे एक महत्त्वाचे नगरराज्य उभे राहिले आणि तेथे लोकशाहीच्या पद्धतींचा विकास झाला. पाचव्या शतकात अथेन्स साहित्य, तत्त्वज्ञान, नाट्य व वास्तुकलेचे केंद्र बनले आणि अ‍ॅक्रोपोलिसवरील मंदिरांची उभारणी याच काळात झाली. पुढील शतकांत शहराने रोमन, बायझँटाइन व ओटोमन सत्तेचा काळ अनुभवला आणि त्याचे महत्त्व काहीसे घटले. १८३४ मध्ये अथेन्स स्वतंत्र ग्रीसची राजधानी बनले आणि त्यानंतर शहराचा झपाट्याने विस्तार झाला. आज अथेन्स हे ग्रीसचे प्रशासकीय, आर्थिक व सांस्कृतिक केंद्र आहे. या लेखात शहराचा इतिहास, लोकशाहीचा वारसा, वास्तुवारसा व आधुनिक स्वरूप यांचा आढावा घेतला आहे.

माहिती

अथेन्स नगरपालिकेचे क्षेत्रफळ सुमारे ३९ चौरस किलोमीटर आहे आणि २०२१ च्या जनगणनेनुसार तिची लोकसंख्या सुमारे ६.४३ लाख होती. शहराचे महानगरीय क्षेत्र मात्र खूपच मोठे असून त्याची लोकसंख्या सुमारे ३६ लाख आहे. शहराचे हवामान भूमध्यसागरीय असून उन्हाळा उष्ण व कोरडा तर हिवाळा सौम्य व पावसाळी असतो. अथेन्स अ‍ॅटिका खोऱ्यात वसलेले असून तीन बाजूंनी डोंगर आहेत. शहराचे प्रशासन महापौर व नगर परिषद चालवतात. अ‍ॅक्रोपोलिसचा परिसर १९८७ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यात आला. शहराच्या वाढत्या विस्तारामुळे उपनगरे दूरवर पसरली असून पिरेयस बंदर शहराच्या केंद्राशी जवळून जोडले गेले आहे.

प्राचीन अथेन्स व लोकशाही

अथेन्समध्ये इसवी सनापूर्व सहाव्या शतकाच्या अखेरीस लोकशाहीच्या पद्धतींची सुरुवात झाली आणि नागरिकांच्या सभेला निर्णयप्रक्रियेत महत्त्वाचे स्थान मिळाले. या व्यवस्थेत सर्व नागरिकांना सहभागाचा अधिकार नव्हता — स्त्रिया, गुलाम व परदेशी यांना तो नव्हता, ही मर्यादा महत्त्वाची आहे. पाचव्या शतकात अथेन्सने पर्शियन आक्रमणांना तोंड दिले आणि त्यानंतर शहराचे राजकीय व सांस्कृतिक वर्चस्व वाढले. याच काळात नाट्यस्पर्धा, तत्त्वज्ञानाची शाळा व सार्वजनिक बांधकामे यांचा विकास झाला. स्पार्टाशी झालेल्या युद्धांमुळे शहराची शक्ती कमी झाली, तरी त्याचा सांस्कृतिक वारसा टिकून राहिला. या काळातील विचार व कलाकृतींचा पुढील युरोपीय परंपरेवर मोठा प्रभाव पडला.

अ‍ॅक्रोपोलिस

अ‍ॅक्रोपोलिस हा शहराच्या मध्यभागात उंच टेकडीवर असलेला किल्ला व मंदिरांचा परिसर आहे. पाचव्या शतकात पार्थेनॉनची उभारणी झाली आणि ते देवी अथेनाला समर्पित मंदिर होते. या परिसरात इतरही मंदिरे, प्रवेशद्वार व रंगभूमी आहेत. अ‍ॅक्रोपोलिसची इमारती अनेक शतकांत हानीग्रस्त झाल्या आणि त्यांतील काही शिल्पे इतर देशांत नेली गेली; त्यांच्या परताव्याबाबत आजही चर्चा सुरू आहे. एकोणिसाव्या शतकापासून या परिसराच्या संवर्धनासाठी काम सुरू झाले आणि विसाव्या शतकात व्यवस्थित उत्खनन व जीर्णोद्धार झाला. आज हा परिसर ग्रीसच्या पर्यटनाचे सर्वात मोठे आकर्षण आहे आणि तेथे भेट देणाऱ्यांची संख्या दरवर्षी मोठी असते.

१८३४ राजधानी

ग्रीसच्या स्वातंत्र्ययुद्धानंतर सुरुवातीला नाफ्प्लियो हे तात्पुरते राजधानीचे शहर होते. १८३४ मध्ये अथेन्सला राजधानीचा दर्जा देण्यात आला आणि त्यानंतर शहराचा नव्याने विकास सुरू झाला. या काळात नवीन राजवाडा, संसद, विद्यापीठ व संग्रहालये उभारली गेली आणि शहराला नियोजित रचना देण्यात आली. अनेक इमारतींसाठी नवशास्त्रीय शैलीचा वापर करण्यात आला आणि त्यामुळे शहराचे स्वरूप बदलले. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस ग्रीस व तुर्की यांच्यातील लोकसंख्या देवाणघेवाणीनंतर शहराची लोकसंख्या झपाट्याने वाढली. या काळात उपनगरे व अनियोजित वसाहती उभ्या राहिल्या आणि शहराचे क्षेत्र विस्तारले.

आधुनिक ग्रीस

विसाव्या शतकात अथेन्सने अनेक राजकीय बदल अनुभवले, ज्यात युद्धकाळ, राजेशाही व लष्करी राजवटींचा समावेश आहे. १९७४ मध्ये लोकशाही व्यवस्था पुन्हा स्थापन झाली आणि त्यानंतर शहराचा आर्थिक विकास झाला. २००४ मध्ये अथेन्समध्ये उन्हाळी ऑलिम्पिक स्पर्धा झाल्या आणि त्यासाठी विमानतळ, रेल्वे व खेळाची स्थळे उभारली गेली. २००८ च्या जागतिक आर्थिक संकटानंतर ग्रीसला मोठ्या कर्जसंकटाला तोंड द्यावे लागले आणि त्याचा परिणाम शहरावरही झाला. अलीकडच्या काळात पर्यटन व सेवा क्षेत्रात पुन्हा वाढ झाली आहे. शहरातील बंदर व विमानतळ यांमुळे प्रवासी व मालवाहतुकीचे प्रमाण वाढले असून त्याचा परिणाम स्थानिक रोजगारावर होतो. सार्वजनिक वाहतुकीचा विस्तार व शहराचे नूतनीकरण हे सुरू असलेले प्रकल्प आहेत.

विसाव्या शतकातील लोकसंख्या हालचालींनी अथेन्सचे स्वरूप घडवले. १९२० च्या दशकात लोकसंख्या देवाणघेवाणीनंतर अनेक कुटुंबे शहरात आली आणि निवासस्थानांची मागणी वाढली. त्यानंतरच्या दशकांत ग्रामीण भागातून व बेटांवरून स्थलांतर सुरू राहिले आणि शहराचा विस्तार खोऱ्याच्या कडेकडेने झाला. या वाढीमुळे अनेक बहुमजली इमारती उभ्या राहिल्या आणि मोकळ्या जागा कमी झाल्या. अलीकडच्या काळात शहरातील हरित क्षेत्र वाढवणे व जुन्या भागांचे नूतनीकरण हे नियोजनाचे प्रमुख उद्दिष्ट बनले आहे.

अर्थव्यवस्था व बंदर

अथेन्सची अर्थव्यवस्था सेवा क्षेत्रावर मुख्यतः आधारित आहे आणि त्यात पर्यटन, वाहतूक, वित्त व व्यावसायिक सेवांचा समावेश होतो. पिरेयस हे ग्रीसमधील सर्वात मोठे बंदर असून ते प्रवासी व मालवाहतुकीसाठी महत्त्वाचे केंद्र आहे. बंदरामार्फत बेटांशी होणारी प्रवासी सेवा व जहाजबांधणी क्षेत्र शहराच्या अर्थव्यवस्थेला आधार देतात. शहरात अनेक शिपिंग कंपन्यांची कार्यालये आहेत आणि जहाजवाहतूक हे ग्रीससाठी महत्त्वाचे उत्पन्नाचे स्रोत आहे. पर्यटन क्षेत्रात दरवर्षी मोठ्या संख्येने परदेशी पर्यटक येतात आणि त्यामुळे हॉटेल व सेवा उद्योगांना मागणी असते. मात्र बेरोजगारी व उत्पन्नातील तफावत हे प्रश्न कायम आहेत.

वाहतूक व पर्यावरण

अथेन्समध्ये भूमिगत रेल्वे, बस, ट्राम व उपनगरीय रेल्वे सेवा कार्यरत आहेत. शहराला २००१ मध्ये नवीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ मिळाले आणि त्यामुळे हवाई प्रवासाची क्षमता वाढली. शहरातील वाहनांची संख्या मोठी असल्याने वाहतूक कोंडी व वायू प्रदूषण हे दीर्घकाळाचे प्रश्न आहेत. डोंगरांनी वेढलेल्या खोऱ्यात हवेची हालचाल मर्यादित असल्याने प्रदूषण अधिक जाणवते. उन्हाळ्यातील उष्णतेच्या लाटा व जंगलातील आगी यांचा धोका अलीकडच्या काळात वाढला आहे. हरित क्षेत्रांचे संवर्धन व सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवण्यावर भर दिला जात आहे.

संदर्भ

1. अथेन्स नगरपालिका
2. ब्रिटॅनिका — अथेन्स
3. युनेस्को — अ‍ॅक्रोपोलिस
4. अ‍ॅक्रोपोलिस संग्रहालय

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६